Sunday, May 24, 2026

34. కోసలేంద్ర మామవ

 మహారాజ స్వాతి తిరునాళ్ కృత "కోసలేంద్ర మామవ" అనే ప్రసిద్ధ కీర్తన. రాగ, తాళ వివరాలు,  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యాలు 

కీర్తన వివరాలు

  • కీర్తన: కోసలేంద్ర మామవ

  • రచయిత: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు

  • రాగము: మధ్యమావతి

  • తాళము: ఆది తాళము

పల్లవి

పల్లవి: కోసలేంద్ర! మామవ అమితగుణనివాస! భగవన్!

ప్రతిపదార్థము:

  • కోసల-ఇంద్ర! = కోసల దేశానికి ప్రభువైన ఓ శ్రీరామా!

  • మాం = నన్ను, అవ = రక్షించుము.

  • అమిత = లెక్కింపలేనన్ని / అపారమైన, గుణ = కళ్యాణ గుణములకు, నివాస! = నిలయమైనవాడా!

  • భగవన్! = షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడవైన ఓ భగవంతుడా!

తాత్పర్యము:

అపారమైన సద్గుణాలకు నిలయమైనవాడా, కోసల దేశ ప్రభువైన ఓ శ్రీరామచంద్రా! భగవంతుడా! నన్ను రక్షించుము.

అనుపల్లవి (సందర్భం కోసం ఇవ్వబడినది)

అనుపల్లవి: భాసమాన మహామణిమండప పరివిలసిత సింహాసనరాజిత!

మొదటి చరణము

చరణము 1: బాహుధృత శరచాప! ధుత - భక్తజనాఖిలతాప! ఆహవాహత విమతాటోప హారమకుట కేయూరకలాప!

ప్రతిపదార్థము:

  • బాహు = తన చేతులందు, ధృత = ధరించబడిన, శర = బాణములు, చాప! = ధనస్సు కలవాడా! (కోదండరాముడా!)

  • ధుత = తొలగించబడిన, భక్తజన = భక్తుల యొక్క, అఖిల = సమస్తమైన, తాప! = కష్టములు/సంతాపములు కలవాడా!

  • ఆహవ = యుద్ధమునందు, ఆహత = హతమార్చబడిన/అణచబడిన, విమత = శత్రువుల యొక్క, ఆటోప! = గర్వము/అహంకారము కలవాడా!

  • హార = హారములు, మకుట = కిరీటము, ケయూర = భుజకీర్తులు మొదలైన, కలాప! = ఆభరణముల సమూహము చేత అలంకరించబడినవాడా!

సవరించిన తాత్పర్యము:

తన బాహువులందు ధనస్సు, బాణాలను ధరించినవాడా! నిన్ను నమ్ముకున్న భక్తుల సమస్త కష్టాలను, దుఃఖాలను దూరం చేసేవాడా! యుద్ధరంగంలో శత్రువుల గర్వాన్ని, అహంకారాన్ని పూర్తిగా అణచివేసేవాడా! సుందరమైన హారాలు, మకుటం, భుజకీర్తులు వంటి దివ్యాభరణాల అలంకారంతో ప్రకాశించే ఓ శ్రీరామచంద్రా! నన్ను రక్షించుము.


విశేషములు:

  • ఈ చరణంలో స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు శ్రీరాముని వీరత్వాన్ని (శరచాప ధారిగా, శత్రు సంహారకుడిగా) మరియు అతని దివ్య మంగళ స్వరూపాన్ని (ఆభరణాల అలంకారాన్ని) ఎంతో అద్భుతంగా వర్ణించారు.

  • "సంగీత సాహిత్యాలు" రెండూ సమపాళ్లలో కుదిరిన కీర్తన ఇది. మధ్యమావతి రాగపు భక్తి భావానికి, రాముని వీరగుణ వర్ణనకు చక్కని అన్వయం కుదిరింది.

చరణము 2: జానకీ ల సితాంక! జలజాస్య! వినాశితలంక! భానువంశపయోధి శశాంక! పాదవిహత మునితరుణీభంగ!

ప్రతిపదార్థము:

  • జానకీ = సీతాదేవి చేత, లసిత = ప్రకాశిస్తున్న / శోభిల్లుతున్న, అంక! = ఒడి లేదా పార్శ్వ భాగము కలవాడా! (సీతాదేవి పక్కన కూర్చోవడం వల్ల మరింతగా శోభిస్తున్నవాడా!)

  • జలజ = పద్మము వంటి, ఆస్య! = ముఖము కలవాడా! (పద్మముఖుడా!)

  • వినాశిత = లయం చేయబడిన / నాశనము చేయబడిన, లంక! = లంకా నగరము కలవాడా!

  • భానువంశ = సూర్య వంశమనే, పయోధి = సముద్రానికి, శశాంక! = చంద్రుని వంటివాడా! (సముద్రానికి చంద్రుడిని చూస్తే ఎలా పొంగు వస్తుందో, అలా సూర్యవంశానికి అమితానందాన్ని, కీర్తిని తెచ్చిన చంద్రుని వంటివాడా!)

  • పాద = తన పాదముచే, విహత = తొలగించబడిన, మునితరుణీ = ముని పత్ని (అహల్య) యొక్క, భంగ! = అవమానము / శాప రూప వికారము కలవాడా! (అహల్యకు జరిగిన భంగాన్ని లేదా శాపాన్ని పాదధూళితో పోగొట్టినవాడా!)

సవరించిన తాత్పర్యము:

జనకరాజ పుత్రి అయిన సీతాదేవి పక్కన ఆసీనుడై ప్రకాశించేవాడా! పద్మము వంటి అందమైన ముఖారవిందము కలవాడా! అధర్మ వర్తనులైన రాక్షసుల లంకా నగరాన్ని సమూలంగా నాశనము చేసినవాడా! సూర్య వంశమనే క్షీరసాగరానికి చల్లని చంద్రునిలా ఆనందాన్ని, ప్రకాశాన్ని ప్రసాదించినవాడా! తన పాద స్పర్శతో గౌతమ ముని పత్ని అయిన అహల్య యొక్క శాపాన్ని (భంగాన్ని) పటాపంచలు చేసి, ఆమెకు పూర్వ వైభవాన్ని ఇచ్చిన ఓ శ్రీరామచంద్రా! నన్ను రక్షించుము..

విశేషములు:

  • శాపవిమోచనం: ఈ చరణంలో 'అహల్యా శాపవిమోచనం' మరియు 'లంకా దహనం/లంకపై విజయం' వంటి రామాయణంలోని ప్రధాన ఘట్టాలను కవి చాలా క్లుప్తంగా, అందంగా స్మరించారు.

  • భానువంశపయోధి శశాంక: సూర్యవంశాన్ని సముద్రంతో పోల్చి, రాముడిని అందులో ఉదయించిన చంద్రుడిగా వర్ణించడం కవి యొక్క అద్భుత శబ్దాలంకార చాతుర్యానికి నిదర్శనం (సూర్య వంశంలో చంద్రుడు రావడం ఒక అందమైన విరోధాభాస అలంకార స్ఫురణ).

చరణము 3: నీలజలధరగాత్ర! ధృతనీలనలారుణపుత్ర! ఫాలలోచనముఖనుతిపాత్ర! పవనసుతకలిత చారుచరిత్ర!

ప్రతిపదార్థము:

  • నీల = నల్లని, జలధర = నీటిని మోసే మేఘము వంటి (నీల మేఘ శ్యామల), గాత్ర! = శరీరము కలవాడా!

  • ధృత = ఆశ్రయించబడిన / తన పక్షమున చేర్చుకోబడిన, నీల = నీలుడు, నల = నలుడు, అరుణపుత్ర! = సూర్య పుత్రుడైన సుగ్రీవుడు కలవాడా! (వానర వీరులను ఆదరించినవాడా!)

  • ఫాలలోచన = నొసటన కన్ను కలవాడైన ఆ పరమశివుని యొక్క, ముఖ = నోటి నుండి వెలువడిన, నుతి = స్తోత్రములకు, పాత్ర! = అర్హుడైనవాడా! (శివునిచేత కూడా కొనియాడబడేవాడా!)

  • పవనసుత = వాయుపుత్రుడైన హనుమంతునిచే, కలిత = కీర్తించబడిన / వర్ణించబడిన, చారు = సుందరమైన, చరిత్ర! = లీలలు / కథ కలవాడా!

తాత్పర్యము:

నల్లని సజల మేఘం వంటి శరీర కాంతి కలిగినవాడా! లంకకు వారధి నిర్మించిన నల-నీలురను, సూర్యపుత్రుడైన సుగ్రీవుడిని ఆదరించి, అక్కున చేర్చుకున్నవాడా! ముక్కంటి అయిన ఆ పరమశివుని నోట నిరంతరం స్తుతించబడే దివ్య నామము కలవాడా! వాయుపుత్రుడైన ఆంజనేయుడు నిత్యం పరవశించి గానం చేసే సుందర చరిత్ర కలిగిన ఓ శ్రీరామచంద్రా! నన్ను రక్షించుము.

విశేషములు:

  • ముద్రాలంకారం: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు తన ప్రతి కీర్తన చివరిలో తన ఇష్టదైవమైన 'పద్మనాభ' అనే ముద్రను ఉంచుతారు. ఈ కీర్తనలో ప్రత్యక్షంగా ఆ పదం కనిపించకపోయినా, శివ-కేశవ అభేదాన్ని చాటుతూ, శివునిచే పూజించబడే విష్ణు స్వరూపంగా రాముడిని కీర్తించారు.

  • భక్త రక్షణ: వానరులను (నల, నీల, సుగ్రీవులను), పరమ భక్తుడైన హనుమంతుడిని ప్రస్తావించడం ద్వారా రాముడి శరణాగత వత్సలతను, భక్త సులభత్వాన్ని ఈ చరణంలో కవి ఎంతో మనోహరంగా ముగించారు.


No comments:

Post a Comment

38. గోపనందన బలరిపునుత

  38.  గోపనందన బలరిపునుత  స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు గారి  గోపనందన బలరిపునుత   కృతి కి సంబంధించిన  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం, విశేషాలతో కూడిన సమగ...