Sunday, May 31, 2026

37. గీత నడికు - తాకిట తక

 

  • గీత నడికు - తాకిట తక   

  • వాగ్గేయకారుడు: స్వాతి తిరునాళ్ రామవర్మ మహారాజు

  • రాగం: బేహాగ్ (ములంతానీ ధనాశీగా కూడా వ్యవహరిస్తారు)

  • తాళం: ఆది తాళం

  • ప్రక్రియ: తిల్లాన (నృత్య ప్రాధాన్య కృతి)

  • భాష: బ్రిజ్ భాష (హిందుస్తానీ శైలి పదాలు) మరియు జతులు

1. పల్లవి (ప్రారంభ భాగం - జతి మరియు సాహిత్య భాగం)

సాహిత్యం: గీత నడికు - తాకిట తక ధృక తట-తత్తోం న పరమ గౌరి - తాతై తై తైతైతై తిరన థోం ||

నాజే పాయలకుాం ఝునన ఝునన న న న తన ననోం తాన గావత తతై తతై తైత తైత తన తనాం ధీం తкиట తక ధీం న киటతక ధీం న కిట నత హత తోం ||

ప్రతిపదార్థము:

  • గీత నడికు = సంగీతం మరియు లయ యొక్క నడకకు అనుగుణంగా;

  • తాకిట తక ధృక, తట-తత్తోం న = నాట్యానికి సంబంధించిన లయబద్ధమైన శబ్దాలు (జతి అక్షరాలు);

  • పరమ గౌరి = అత్యంత పవిత్రురాలైన పార్వతీ దేవి (లేదా గౌరీ మనోహరి);

  • తాతై తై... తిరన థోం = నాట్య వేగాన్ని, అందాన్ని సూచించే తిల్లాన జతులు;

  • నాజే (నాజ్ ఏ) = ఎంతో సుకుమారమైన, నాజూకైన నఖరాలతో;

  • పాయలకుాం = అందెల (పాద కంకణాల) యొక్క;

  • ఝునన ఝునన = ఘల్లు ఘల్లుమనే మధుర ధ్వని;

  • తాన గావత = రాగాలాపన (తానములను) పాడుతూ;

  • తతై తతై... కిటతక ధీం న = లయబద్ధమైన నాట్య ముగింపు అక్షరాలు.

తాత్పర్యము:

ఈ ప్రారంభ భాగం ప్రధానంగా నృత్య ప్రదర్శనకు అనువైన జతి స్వరాలతో కూడి ఉంది. నాజూకైన పాదాలకు ధరించిన అందెలు "ఝునన ఝునన" అని మధురంగా ధ్వనిస్తుండగా, సంగీత లయకు అనుగుణంగా (గీత నడికు) సుందరంగా నర్తించే పరమ గౌరిని ఇక్కడ స్మరిస్తూ, లయబద్ధమైన తిల్లాన జతులను కూర్చడం జరిగింది. ఇది నృత్యకారిణి యొక్క ఆంగిక అభినయానికి, పాదగతికి అత్యంత రమణీయమైన భాగం.

విశేషములు:

  1. భాషా సంకర సౌందర్యం: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు ఈ తిల్లానలో బ్రిజ్ భాష (హిందుస్తానీ పదాలు) మరియు సాంప్రదాయ కర్ణాటక సంగీత జతులను అద్భుతంగా సమ్మిళితం చేశారు. "నాజే", "పాయల" వంటి పదాలు ఉత్తరాది నృత్య శైలి (కథక్) ప్రభావంతో కూడినవి.

  2. రాగ స్వరూపం: బేహాగ్ రాగం శృంగార, భృతి రసాలకు ప్రసిద్ధి. ఇక్కడ జతుల అమరిక ఈ రాగంలోని చపలత్వాన్ని, ఉత్సాహాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

2. మొదటి చరణం (సాహిత్య భాగం)

సాహిత్యం: పద్మనాభ తుమారూ సో క్యా కహూఁ మైఁ సావరో తాప సంకట సరన ఆయా సో హమారో తుమ హారో ||

ప్రతిపదార్థము:

  • పద్మనాభ = నాభి నందు పద్మము కలవాడా! ఓ శ్రీమన్నారాయణా! (స్వాతి తిరునాళ్ ముద్ర);

  • తుమారూ (తుమ్హారీ) సో = నీ యొక్క ఆ లీలలను, వైభవాన్ని గురించి;

  • క్యా కహూఁ = నేను ఏమని వర్ణించగలను! (ఏమి చెప్పగలను!);

  • మైఁ = నేను;

  • సావరో (సాంవరే) = నల్లనయ్య దేవా! శ్యామసుందరా!;

  • తాప సంకట = (నా యొక్క) మానసిక తాపాలను, కష్టాలను, దుఃఖాలను;

  • సరన ఆయా = నీ శరణు వేడి వచ్చితిని;

  • సో = అట్టి నా కష్టాలను;

  • హమారో = మా యొక్క;

  • తుమ హారో = నీవే హరించుము (దూరం చేయుము - 'హరణం' చేయుము).

తాత్పర్యము:

ఓ పద్మనాభ స్వామి! శ్యామసుందరా! నీ లీలావిశేషాలను, దయాగుణాన్ని నేను ఏమని కొనియాడగలను! సంసార తాపాలతో, కష్టాలతో అలమటించి నేను నిన్నే శరణు కోరి వచ్చాను. శరణాగతుడనైన నా యొక్క సమస్త సంకటాలను, కష్టాలను నీవే దయతో హరించి నన్ను రక్షించు తండ్రి!

విశేషములు:

  1. స్వాతి తిరునాళ్ ముద్ర: మహారాజు తన ప్రతి కృతిలోనూ తన ఇష్టదైవమైన తిరువనంతపురం "పద్మనాభ" స్వామి ముద్రను ఉంచుతారు. ఈ చరణంలో కూడా ఆ ముద్ర స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

  2. భక్తి రసం మరియు శరణాగతి: తిల్లాన అనేది సాధారణంగా ఉత్సాహభరితమైన నృత్య ప్రక్రియ అయినప్పటికీ, చరణంలోకి వచ్చేసరికి స్వామిపై పరిపూర్ణమైన భక్తి, శరణాగతి భావం (ఆర్తి) ప్రస్ఫుటమవుతుంది. ఇక్కడి హిందీ/బ్రిజ్ భాషా పదాలు కృతికి ప్రత్యేకమైన మార్దవాన్ని తెచ్చిపెట్టాయి.

ముగింపు జతి చరణం

సాహిత్యం: తదీం తది దిరనా ఉదాని తదాని దాని తరి తదీం తదీం దిరనా నాదన తిత్తోం తత కత నరి తదారన రదాని దీం అలరీ కలరి తక తదా దాని తత కమిం ఉదని తదికతాం త తోం తరి తాం తాం తక ఉదని తదిత రిదిం దీం తక తద నిదని అలరి ||

ప్రతిపదార్థ విశ్లేషణ:

ఈ భాగం సంపూర్ణంగా నాట్య శాస్త్రానికి, మృదంగ వాద్యానికి సంబంధించిన సొల్కట్టు (జతి అక్షరాల కూర్పు). వీటికి నిఘంటువు పరమైన విడి అర్థాలు ఉండవు. నాద లయల అనుభూతిని కలిగించడమే వీటి పరమార్థం:

  • తదీం తది దిరనా, ఉదాని తదాని = తిల్లాన ప్రక్రియకు ప్రాణప్రదమైన విలక్షణ లయాక్షరాల విన్యాసాలు.

  • నాదన తిత్తోం, తత కత నరి = మృదంగ, నట్టువాంగ ధ్వనులను నాట్య ముద్రలతో మేళవించే వేగవంతమైన లయ శబ్దాలు.

  • అలరీ కలరి = భరతనాట్యంలో 'అలరింపు' (శరీరాన్ని, కళ్లను నాట్యానికి సిద్ధం చేయడం) మరియు కళాత్మకంగా వికసించడాన్ని తలపించే అందమైన నాద ప్రయోగం.

  • త తోం తరి తాం తాం... తక తద నిదని అలరి = వేగం పుంజుకుంటూ పల్లవి వైపుకు లేదా ముగింపు 'తీర్మానం' వైపుకు నాట్య నడకను నడిపించే ముగింపు జతులు.

తాత్పర్యము:

సాహిత్యపరమైన అర్థం కంటే నాదపరమైన ఆనందాన్ని, లయ వైవిధ్యాన్ని అందించడమే ఈ ముగింపు జతి భాగం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం. పూర్వ భాగంలో పద్మనాభ స్వామిపై భక్తిని ప్రకటించిన అనంతరం, మనసులోని ఉత్సాహాన్ని, ఆనందాన్ని నృత్యరూపంలో చరమ సీమకు తీసుకెళ్లేందుకు ఈ జతులు తోడ్పడతాయి. మృదంగ నాదానికి, నృత్యకారిణి కాలి గజ్జెల సవ్వడికి ఈ జతులు ఒక అద్భుతమైన సమన్వయాన్ని సమకూరుస్తాయి.

విశేషములు:

  1. నాద వైవిధ్యం: ఈ చరణంలో ఉపయోగించిన "అలరీ కలరి", "ఉదాని తదాని" వంటి పదాల కూర్పు స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు యొక్క అసాధారణ లయ జ్ఞానానికి, సంగీత సాహిత్య సవ్యసాచిత్వానికి నిదర్శనం.

  2. ముగింపు నడక: సాధారణంగా కర్ణాటక సంగీత తిల్లానాలలో చరణం ముగిసిన తర్వాత ఈ సుదీర్ఘమైన జతి భాగాన్ని ద్రుత కాలంలో (వేగంగా) ఆలపించి, తిరిగి పల్లవిలోని "గీత నడికు..." అనే సాహిత్యానికి వచ్చి కృతిని సంపూర్ణం చేస్తారు. ఇది సభను భక్తి, కళా తన్మయత్వంలో ముంచెత్తుతుంది.

Friday, May 29, 2026

36. గాఫిల భఈ లో రే

 36.  గాఫిల భఈ లో రే

కీర్తన వివరాలు

  • రాగం: ఝంఝూటి 

  • తాళం: ఆది తాళం

  • భాష: హిందీ (తెలుగు లిపిలో ఇవ్వబడింది)

పల్లవి

గాఫిల భఈ లో రే పియా మైఁ కైసే జాఊఁ

ప్రతిపదార్థము:

  • రే పియా = ఓ ప్రియుడా! / ఓ చెలియా!

  • గాఫిల = ఉపేక్షించబడినదానిని / నిర్లక్ష్యం చేయబడినదానిని

  • భఈ లో = అయిపోయాను కదా

  • మైఁ = నేను

  • కైసే = ఎలా

  • జాఊఁ = వెళ్లగలను?

తాత్పర్యము:

ఓ చెలియా! నేను నా ప్రియుడి చేత పూర్తిగా ఉపేక్షించబడినదానిని (నిర్లక్ష్యం చేయబడినదానిని) అయిపోయాను. (ఇలాంటి స్థితిలో) నేను నా ప్రాణనాథుడి దగ్గరకు ఏ ముఖం పెట్టుకుని, ఎలా వెళ్లగలను?

చరణం

ఇన బాతన సోఁ మానన కీజై మైఁ తో మోహీ మేరే బాలమువా గాఫిల భఈ లో రే పియా॥

ప్రతిపదార్థము:

  • ఇన బాతన సోఁ = ఈ (లోకుల లేదా ఇతరుల) మాటలను

  • మానన కీజై = పట్టించుకోవద్దు / ఎక్కువ లక్ష్యపెట్టవద్దు

  • మైఁ తో = నేనైతే

  • మేరే బాలమువా = నా ప్రియుడి (స్వామి) యొక్క వలపులో

  • మోహీ = మోహపడిపోయాను / మునిగిపోయాను (సిగ్గు విడిచి ప్రేమలో పడ్డాను)

తాత్పర్యము:

ఈ లోకులు ఆడే నిందాపూర్వక మాటలను నువ్వు అస్సలు పట్టించుకోవద్దు, వాటికి అంతగా ప్రాధాన్యత ఇవ్వద్దు. నేనైతే ఏమాత్రం లోకనిందకు జంకకుండా, సిగ్గు విడిచి నా ప్రియుడి ప్రేమానురాగాలలో పూర్తిగా మునిగిపోయాను. (అయినా నా ప్రియుడు నన్ను ఉపేక్షించాడు, నేనెలా వెళ్ళను?)

విశేషములు

  • మధుర భక్తి: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు ఈ కీర్తనను 'నాయికా-నాయక' భావనలో రచించారు. ఇక్కడ నాయిక (జీవాత్మ) తన పరమాత్ముడైన పద్మనాభస్వామి (నాయకుడు) కోసం విరహంతో తపిస్తోంది.

  • భాషా సౌరభం: దక్షిణ భారత సంగీత విద్వాంసుడైనప్పటికీ, స్వాతి తిరునాళ్ హిందుస్తానీ సంగీత శైలిలో, 'బ్రిజ్ భాష' (హిందీ రూపం) లో ఈ కీర్తనను అద్భుతంగా మలిచారు.

  • రసం: ఇందులో విప్రలంభ శృంగార రసం (విరహం) మరియు శరణాగతి భక్తి భావం ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి.

Thursday, May 28, 2026

35. గాంగేయ వసన ధర:

 35. గాంగేయ వసన ధర:

కీర్తన వివరాలు

  • రాగం: హమీర్ కల్యాణి 

  • తాళం: ఆది తాళం 

  • వాగ్గేయకారుడు: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు

పల్లవి

గాంగేయవసనధర పద్మనాభ మామవ నవజలదాంగ

ప్రతిపదార్థం:

  • గాంగేయ వసన ధర: బంగారు వస్త్రమును (పీతాంబరమును) ధరించినవాడా! (గాంగేయం అంటే బంగారం)

  • పద్మనాభ: నాభియందు పద్మము కలవాడా! ఓ పద్మనాభ స్వామి!

  • మామ్ + అవ (మామవ): నన్ను రక్షించుము.

  • నవ జలద అంగ: నూతనమైన (ఇప్పుడే కురిసేందుకు సిద్ధంగా ఉన్న) మేఘం వంటి శరీర ఛాయ కలవాడా!

తాత్పర్యము:

బంగారు వస్త్రాలను ధరించిన ఓ పద్మనాభస్వామి! నూతన నీలమేఘ శ్యామల వర్ణ శోభితమైన శరీరం కలవాడా! నన్ను రక్షించు.

విశేషములు:

స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు తన ఇష్టదైవమైన తిరువనంతపురం "శ్రీ పద్మనాభస్వామి" ని స్మరిస్తూ ఈ కీర్తనను రచించారు. భగవంతుని పీతాంబర శోభను, ఆయన నీలమేఘ శ్యామల రూపాన్ని పల్లవిలోనే ఎంతో మనోహరంగా వర్ణించారు.

అనుపల్లవి

రంగస్థల ఫణిఫణ రామణీయక గుణాలయ మురహర

ప్రతిపదార్థం:

  • రంగస్థల: నాట్య వేదికగా

  • ఫణి ఫణ: సర్పాకారము గల కాళియుని పడగలను (మార్చుకున్నవాడా)

  • రామణీయక: అత్యంత సుందరమైనవాడా!

  • గుణాలయ: సమస్త కళ్యాణ గుణములకు నిలయమైనవాడా!

  • మురహర: మురుడనే రాక్షసుడిని సంహరించినవాడా!

తాత్పర్యము:

కాళియుడనే సర్పం యొక్క పడగలను నాట్య వేదికగా చేసుకుని తాండవం చేసిన సుందరుడా! సమస్త సద్గుణాలకు నిలయమైనవాడా! ముర అనే రాక్షసుడిని అంతమొందించిన ఓ మురహరీ!

మొదటి చరణం (1)

పాదవినమ్ర నికర సుగమాంబుజ గర్భదళేక్షణ పాలిత సురగణ ఖగతురగ వేదనికర బహువిధ వందనీయ దురితాపహ సుచరిత పాదయుగళ భజనమయి దినమనుదిశ రమానాయక సులలామ పరమ

ప్రతిపదార్థం:

  • పాద వినమ్ర నికర సుగమ: నీ పాదాలకు నమస్కరించే భక్త సమూహానికి సులభంగా లభ్యమయ్యేవాడా! (సద్గతిని ఇచ్చేవాడా!)

  • అంబుజ గర్భ దళ ఈక్షణ: తామరపూవు లోపలి రేకుల వంటి విశాలమైన, సున్నితమైన కన్నులు కలవాడా!

  • పాలిత సురగణ: దేవతా సమూహాలను కాపాడేవాడా!

  • ఖగ తురగ: పక్షుల రాజు అయిన గరుడుడిని వాహనంగా చేసుకున్నవాడా!

  • వేద నికర బహువిధ వందనీయ: సమస్త వేదముల చేత అనేక రకాలుగా స్తుతించబడేవాడా!

  • దురిత అపహ: పాపాలను, కష్టాలను పోగొట్టేవాడా!

  • సుచరిత: పవిత్రమైన, మంగళకరమైన చరిత్ర కలవాడా!

  • పాదయుగళ భజనమ్: నీ రెండు పాదములను సేవించే భాగ్యాన్ని

  • మయి దినమ్ అనుదిశ: నాకు ప్రతిరోజూ అనుగ్రహించు.

  • రమానాయక: లక్ష్మీదేవికి ప్రాణనాథుడైనవాడా!

  • సులలామ: అందమైన నుదురు (తిలకం) కలవాడా!

  • పరమ: సర్వోత్కృష్టుడైన పరమాత్మా!

తాత్పర్యము:

నీ పాద పద్మాలను ఆశ్రయించే భక్తులకు నీవు ఎంతో సులభంగా అనుగ్రహిస్తావు. తామర రేకుల వంటి మనోహరమైన కన్నులు కలిగి, దేవతలను రక్షించే ఓ పరమాత్మా! గరుడ వాహనా, వేదాల చేత కీర్తించబడేవాడా, భక్తుల పాపాలను హరించే సచ్చరిత్రుడా! లక్ష్మీపతీ, అందమైన రూపము గల ఓ సర్వోన్నత దైవమా! నీ పాద పద్మాలను ప్రతిరోజూ సేవించే భాగ్యాన్ని నాకు ప్రసాదించు.

విశేషములు:

ఈ చరణంలో స్వామి వారి కరుణా కటాక్షాలు, భక్త సులభత్వం ఎంతో చక్కగా వర్ణించబడ్డాయి. భగవంతుని రూపం ఎంతటి మహోన్నతమైనదో చెప్తూనే, ఆయనను కేవలం భక్తితో, శరణాగతితో సులభంగా చేరుకోవచ్చని కవి ఇక్కడ వివరించారు.


పావనమత్తకరి సమగమ సుమసాయకమదపాటన రుచియుత -తనుసుభగ భావశమళ విమథన భారతీశ ఘనగర్వ వినాశన కువలయపతి, సమవిలసిత సువదన సదాసౌఖ్యమయి ముదా దేహి వర

ప్రతిపదార్థం:

  • పావన: పరమ పవిత్రుడైనవాడా!

  • మత్త కరి సమ గమ: మదించిన ఏనుగు నడక వంటి (గంభీరమైన, రాజసమైన) గమనం/నడక కలవాడా!

  • సుమ సాయక మద పాటణ రుచియుత: పూల బాణాలు కలిగిన మన్మథుని (సుమసాయకుడు అంటే మన్మథుడు) యొక్క గర్వాన్ని అణచివేసే అందచందాలు కలిగిన...

  • తను సుభగ: మనోహరమైన శరీరం కలవాడా!

  • భావ శమల വിമథన: మనసులోని మాలిన్యాలను (పాపాలను, అజ్ఞానాన్ని) పూర్తిగా తుడిచిపెట్టేవాడా!

  • భారతీశ ఘన గర్వ వినాశన: బ్రహ్మదేవుని (భారతీశుడు అంటే సరస్వతీ దేవి భర్త అయిన బ్రహ్మ) యొక్క గొప్ప గర్వాన్ని భంగం చేసినవాడా!

  • కువలయపతి సమ: నల్లకలువలకు రాజైన చంద్రునితో సమానంగా...

  • విలసిత సువదన: ప్రకాశించే అందమైన ముఖారవిందం కలవాడా!

  • సదా: ఎల్లప్పుడూ

  • సౌఖ్యమ్: సుఖాన్ని, క్షేమాన్ని

  • మయి: నాయందు (నాకు)

  • ముదా: సంతోషముతో

  • దేహి వర: వరముగా ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

పరమ పవిత్రుడా! మదగజం వంటి గంభీరమైన నడక గలవాడా! తన దివ్య సౌందర్యంతో మన్మథుని గర్వాన్ని సైతం అణచివేయగల మనోహర రూపధారీ! భక్తుల హృదయాలలోని కల్మషాలను దూరం చేసేవాడా! బ్రహ్మదేవుని గర్వాన్ని అనిచినవాడా! నల్లకలువలను వికసింపజేసే వెన్నెల కురిపించే చంద్రునిలా ఆహ్లాదకరంగా ప్రకాశించే ముఖం కలవాడా! ఓ స్వామీ, నాకు ఎల్లప్పుడూ సంతోషాన్ని, సౌఖ్యాన్ని వరంగా అనుగ్రహించు.

విశేషములు:

  • గజగమనం: హిందూ సంప్రదాయంలో భగవంతుని నడకను మదించిన ఏనుగు (మత్తగజం) నడకతో పోల్చడం అత్యంత రాజసానికి ప్రతీక.

  • భారతీశ గర్వ వినాశన: ఇక్కడ బ్రహ్మదేవుని గర్వభంగం (కృష్ణావతారంలో గోపబాలురను, ఆవులను బ్రహ్మదేవుడు దాచినప్పుడు, కృష్ణుడు తానే అన్ని రూపాలూ అయి బ్రహ్మ గర్వాన్ని అణచిన ఘట్టం) ప్రస్తావించబడింది.

  • సౌందర్య వర్ణన: స్వామి వారి ముఖాన్ని చంద్రునితోనూ, శరీరాన్ని మన్మథుని కంటే అందమైనదిగానూ వర్ణించడం ద్వారా కవి తన భక్తి పారవశ్యాన్ని చాటుకున్నారు.

వారయ పాపమఖిలమయి మామిత! మోహనమృదుహాస పాతవిజయఖల -ఫణివిహగ పరిలస మమహృది పన్నగేంద్రశయ సాధుజనావన సరసిజభవ ఖలవిదళనపరిణుత కృపావాస భవే క్షిప మా విషయే

ప్రతిపదార్థం:

  • వారయ పాపమ్ అఖిలమ్: నా సమస్త పాపాలను నివారించుము (దూరం చేయుము).

  • మయి మామ్ ఇత!: నాయందు దయ ఉంచి నన్ను నీ దరి చేర్చుకో!

  • మోహన మృదుహాస: మోహనకరమైన (ఆకట్టుకునే) మెత్తని మందహాసం (చిరునవ్వు) కలవాడా!

  • పార్థ విజయ: అర్జునుడికి విజయాన్ని చేకూర్చినవాడా! (పార్థసారథియై గీతోపదేశం చేసినవాడా!)

  • ఖల-ఫణి విహగ: దుష్టుడనే పాముకు గరుడుని వంటివాడా! (దుష్టశిక్షణ చేసేవాడా!)

  • పరులస మమ హృది: నా హృదయమునందు చక్కగా ప్రకాశించుము (కొలువై ఉండుము).

  • పన్నగేంద్ర శయ: సర్పరాజైన ఆదిశేషునిపై శయనించినవాడా!

  • సాధు జన అవన: సజ్జనులను, యోగులను రక్షించేవాడా!

  • సరసిజభవ: తామరపువ్వులో జన్మించిన బ్రహ్మదేవుని చేత...

  • వలవిదళన: ఇంద్రుని చేత (వలవిదళనుడు అంటే ఇంద్రుడు)... కొనియాడబడేవాడా!

  • పరిణత కృపావాస: పరిపూర్ణమైన దయా గుణానికి నిలయమైనవాడా!

  • భవే: ఈ సంసార చక్రంలో (భవ సాగరంలో)

  • మా క్షిప విషయే: నన్ను ప్రాపంచిక విషయ సుఖాల వైపు నెట్టివేయకు (నన్ను మాయలో పడేయకు).

తాత్పర్యము:

ఓ అపరిమిత దయాస్వరూపా! నా సమస్త పాపాలను తొలగించి నన్ను కాపాడు. మనోహరమైన చిరునవ్వుతో ప్రకాశించేవాడా, అర్జునుడికి విజయాన్ని చేకూర్చిన పార్థసారథీ! దుష్టులను సంహరించడంలో గరుడుని వంటి పరాక్రమవంతుడా! శేషశయనా! నా హృదయంలో నీవు ఎల్లప్పుడూ కొలువై ఉండు. సాధు జనులను రక్షించేవాడా, బ్రహ్మ మరియు ఇంద్రుడి చేత స్తుతించబడే పరమదయాళూ! నన్ను ఈ ప్రాపంచిక సంసార మాయాజాలంలోనికి, లౌకిక కష్టాలలోనికి నెట్టివేయకుండా నీ చరణాల చెంతే ఉంచుకో.

విశేషములు:

  • శరణాగతి: ఈ చరణంలో కవి భగవంతుడిని సంసార బంధాల నుండి విముక్తి ప్రసాదించమని వేడుకుంటారు. "నన్ను ప్రాపంచిక విషయ సుఖాల వైపు నెట్టివేయకు" (మా క్షిప విషయే) అనడం ద్వారా పరమ భక్తుని యొక్క నిష్కామ భక్తి, వైరాగ్యం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతున్నాయి.

  • ముద్ర: సాధారణంగా స్వాతి తిరునాళ్ కీర్తనలలో ఆయన ముద్ర అయిన "పద్మనాభ" అనేది పల్లవిలో గానీ, చరణాలలో గానీ వస్తుంది. ఈ కీర్తనలో పల్లవిలోనే స్వామి వారి నామ ముద్ర (పద్మనాభ) ప్రస్తావించబడింది.

Sunday, May 24, 2026

34. కోసలేంద్ర మామవ

 మహారాజ స్వాతి తిరునాళ్ కృత "కోసలేంద్ర మామవ" అనే ప్రసిద్ధ కీర్తన. రాగ, తాళ వివరాలు,  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యాలు 

కీర్తన వివరాలు

  • కీర్తన: కోసలేంద్ర మామవ

  • రచయిత: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు

  • రాగము: మధ్యమావతి

  • తాళము: ఆది తాళము

పల్లవి

పల్లవి: కోసలేంద్ర! మామవ అమితగుణనివాస! భగవన్!

ప్రతిపదార్థము:

  • కోసల-ఇంద్ర! = కోసల దేశానికి ప్రభువైన ఓ శ్రీరామా!

  • మాం = నన్ను, అవ = రక్షించుము.

  • అమిత = లెక్కింపలేనన్ని / అపారమైన, గుణ = కళ్యాణ గుణములకు, నివాస! = నిలయమైనవాడా!

  • భగవన్! = షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడవైన ఓ భగవంతుడా!

తాత్పర్యము:

అపారమైన సద్గుణాలకు నిలయమైనవాడా, కోసల దేశ ప్రభువైన ఓ శ్రీరామచంద్రా! భగవంతుడా! నన్ను రక్షించుము.

అనుపల్లవి (సందర్భం కోసం ఇవ్వబడినది)

అనుపల్లవి: భాసమాన మహామణిమండప పరివిలసిత సింహాసనరాజిత!

మొదటి చరణము

చరణము 1: బాహుధృత శరచాప! ధుత - భక్తజనాఖిలతాప! ఆహవాహత విమతాటోప హారమకుట కేయూరకలాప!

ప్రతిపదార్థము:

  • బాహు = తన చేతులందు, ధృత = ధరించబడిన, శర = బాణములు, చాప! = ధనస్సు కలవాడా! (కోదండరాముడా!)

  • ధుత = తొలగించబడిన, భక్తజన = భక్తుల యొక్క, అఖిల = సమస్తమైన, తాప! = కష్టములు/సంతాపములు కలవాడా!

  • ఆహవ = యుద్ధమునందు, ఆహత = హతమార్చబడిన/అణచబడిన, విమత = శత్రువుల యొక్క, ఆటోప! = గర్వము/అహంకారము కలవాడా!

  • హార = హారములు, మకుట = కిరీటము, ケయూర = భుజకీర్తులు మొదలైన, కలాప! = ఆభరణముల సమూహము చేత అలంకరించబడినవాడా!

సవరించిన తాత్పర్యము:

తన బాహువులందు ధనస్సు, బాణాలను ధరించినవాడా! నిన్ను నమ్ముకున్న భక్తుల సమస్త కష్టాలను, దుఃఖాలను దూరం చేసేవాడా! యుద్ధరంగంలో శత్రువుల గర్వాన్ని, అహంకారాన్ని పూర్తిగా అణచివేసేవాడా! సుందరమైన హారాలు, మకుటం, భుజకీర్తులు వంటి దివ్యాభరణాల అలంకారంతో ప్రకాశించే ఓ శ్రీరామచంద్రా! నన్ను రక్షించుము.


విశేషములు:

  • ఈ చరణంలో స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు శ్రీరాముని వీరత్వాన్ని (శరచాప ధారిగా, శత్రు సంహారకుడిగా) మరియు అతని దివ్య మంగళ స్వరూపాన్ని (ఆభరణాల అలంకారాన్ని) ఎంతో అద్భుతంగా వర్ణించారు.

  • "సంగీత సాహిత్యాలు" రెండూ సమపాళ్లలో కుదిరిన కీర్తన ఇది. మధ్యమావతి రాగపు భక్తి భావానికి, రాముని వీరగుణ వర్ణనకు చక్కని అన్వయం కుదిరింది.

చరణము 2: జానకీ ల సితాంక! జలజాస్య! వినాశితలంక! భానువంశపయోధి శశాంక! పాదవిహత మునితరుణీభంగ!

ప్రతిపదార్థము:

  • జానకీ = సీతాదేవి చేత, లసిత = ప్రకాశిస్తున్న / శోభిల్లుతున్న, అంక! = ఒడి లేదా పార్శ్వ భాగము కలవాడా! (సీతాదేవి పక్కన కూర్చోవడం వల్ల మరింతగా శోభిస్తున్నవాడా!)

  • జలజ = పద్మము వంటి, ఆస్య! = ముఖము కలవాడా! (పద్మముఖుడా!)

  • వినాశిత = లయం చేయబడిన / నాశనము చేయబడిన, లంక! = లంకా నగరము కలవాడా!

  • భానువంశ = సూర్య వంశమనే, పయోధి = సముద్రానికి, శశాంక! = చంద్రుని వంటివాడా! (సముద్రానికి చంద్రుడిని చూస్తే ఎలా పొంగు వస్తుందో, అలా సూర్యవంశానికి అమితానందాన్ని, కీర్తిని తెచ్చిన చంద్రుని వంటివాడా!)

  • పాద = తన పాదముచే, విహత = తొలగించబడిన, మునితరుణీ = ముని పత్ని (అహల్య) యొక్క, భంగ! = అవమానము / శాప రూప వికారము కలవాడా! (అహల్యకు జరిగిన భంగాన్ని లేదా శాపాన్ని పాదధూళితో పోగొట్టినవాడా!)

సవరించిన తాత్పర్యము:

జనకరాజ పుత్రి అయిన సీతాదేవి పక్కన ఆసీనుడై ప్రకాశించేవాడా! పద్మము వంటి అందమైన ముఖారవిందము కలవాడా! అధర్మ వర్తనులైన రాక్షసుల లంకా నగరాన్ని సమూలంగా నాశనము చేసినవాడా! సూర్య వంశమనే క్షీరసాగరానికి చల్లని చంద్రునిలా ఆనందాన్ని, ప్రకాశాన్ని ప్రసాదించినవాడా! తన పాద స్పర్శతో గౌతమ ముని పత్ని అయిన అహల్య యొక్క శాపాన్ని (భంగాన్ని) పటాపంచలు చేసి, ఆమెకు పూర్వ వైభవాన్ని ఇచ్చిన ఓ శ్రీరామచంద్రా! నన్ను రక్షించుము..

విశేషములు:

  • శాపవిమోచనం: ఈ చరణంలో 'అహల్యా శాపవిమోచనం' మరియు 'లంకా దహనం/లంకపై విజయం' వంటి రామాయణంలోని ప్రధాన ఘట్టాలను కవి చాలా క్లుప్తంగా, అందంగా స్మరించారు.

  • భానువంశపయోధి శశాంక: సూర్యవంశాన్ని సముద్రంతో పోల్చి, రాముడిని అందులో ఉదయించిన చంద్రుడిగా వర్ణించడం కవి యొక్క అద్భుత శబ్దాలంకార చాతుర్యానికి నిదర్శనం (సూర్య వంశంలో చంద్రుడు రావడం ఒక అందమైన విరోధాభాస అలంకార స్ఫురణ).

చరణము 3: నీలజలధరగాత్ర! ధృతనీలనలారుణపుత్ర! ఫాలలోచనముఖనుతిపాత్ర! పవనసుతకలిత చారుచరిత్ర!

ప్రతిపదార్థము:

  • నీల = నల్లని, జలధర = నీటిని మోసే మేఘము వంటి (నీల మేఘ శ్యామల), గాత్ర! = శరీరము కలవాడా!

  • ధృత = ఆశ్రయించబడిన / తన పక్షమున చేర్చుకోబడిన, నీల = నీలుడు, నల = నలుడు, అరుణపుత్ర! = సూర్య పుత్రుడైన సుగ్రీవుడు కలవాడా! (వానర వీరులను ఆదరించినవాడా!)

  • ఫాలలోచన = నొసటన కన్ను కలవాడైన ఆ పరమశివుని యొక్క, ముఖ = నోటి నుండి వెలువడిన, నుతి = స్తోత్రములకు, పాత్ర! = అర్హుడైనవాడా! (శివునిచేత కూడా కొనియాడబడేవాడా!)

  • పవనసుత = వాయుపుత్రుడైన హనుమంతునిచే, కలిత = కీర్తించబడిన / వర్ణించబడిన, చారు = సుందరమైన, చరిత్ర! = లీలలు / కథ కలవాడా!

తాత్పర్యము:

నల్లని సజల మేఘం వంటి శరీర కాంతి కలిగినవాడా! లంకకు వారధి నిర్మించిన నల-నీలురను, సూర్యపుత్రుడైన సుగ్రీవుడిని ఆదరించి, అక్కున చేర్చుకున్నవాడా! ముక్కంటి అయిన ఆ పరమశివుని నోట నిరంతరం స్తుతించబడే దివ్య నామము కలవాడా! వాయుపుత్రుడైన ఆంజనేయుడు నిత్యం పరవశించి గానం చేసే సుందర చరిత్ర కలిగిన ఓ శ్రీరామచంద్రా! నన్ను రక్షించుము.

విశేషములు:

  • ముద్రాలంకారం: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు తన ప్రతి కీర్తన చివరిలో తన ఇష్టదైవమైన 'పద్మనాభ' అనే ముద్రను ఉంచుతారు. ఈ కీర్తనలో ప్రత్యక్షంగా ఆ పదం కనిపించకపోయినా, శివ-కేశవ అభేదాన్ని చాటుతూ, శివునిచే పూజించబడే విష్ణు స్వరూపంగా రాముడిని కీర్తించారు.

  • భక్త రక్షణ: వానరులను (నల, నీల, సుగ్రీవులను), పరమ భక్తుడైన హనుమంతుడిని ప్రస్తావించడం ద్వారా రాముడి శరణాగత వత్సలతను, భక్త సులభత్వాన్ని ఈ చరణంలో కవి ఎంతో మనోహరంగా ముగించారు.


Saturday, May 23, 2026

33.కృష్ణచంద్ర రాధా మన మోహన మేరో

 33.కృష్ణచంద్ర రాధా మన మోహన మేరో

  • రాగం: భైరవి

  • తాళం: ఆది తాళం

  • భాష: బ్రజ్ భాష / హిందీ (తెలుగు లిపిలో )

  • వాగ్గేయకారుడు: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు

పల్లవి

తెలుగు లిపిలో మూలం: కృష్ణచంద్ర రాధా మన మోహన మేరో మన విరాజో జీ || టేక్ ||

ప్రతిపదార్థము

  • కృష్ణచంద్ర = చంద్రుని వంటి ఆహ్లాదకరమైన ముఖము కలిగిన ఓ కృష్ణా!

  • రాధా మన మోహన = రాధాదేవి యొక్క మనస్సును ఆకర్షించేవాడా (మోహింపజేసేవాడా)!

  • మేరో = నాయొక్క, నాటి

  • మన = మనస్సు నందు

  • విరాజో జీ = నిరంతరం ప్రకాశిస్తూ నివసించు (వేంచేసియుండు).

తాత్పర్యము

రాధాదేవి మనస్సును దోచుకునే ఓ కృష్ణచంద్రా! నువ్వు ఎల్లప్పుడూ నా మనస్సులోనే నివసిస్తూ, అక్కడ ప్రకాశిస్తూ ఉండు స్వామి.

మొదటి చరణం

తెలుగు లిపిలో మూలం:

మోర పిచ్ఛ కటి కాధని రాజే

కర మురళీ ఉర మాల లసే

ఫణివర కో వర నృత్య కరత ప్రభు

దేవ మునీశ్వర గగన బసే (కృష్ణచంద్ర) || 1 ||

ప్రతిపదార్థము

  • మోర పిచ్ఛ = నెమలి పించము (శిరస్సుపై)

  • కటి కాధని = నడుమునకు ధరించిన మొలతాడు (రత్నాలు పొదిగిన ఒడ్డాణము)

  • రాజే = శోభిల్లుతుండగా

  • కర = చేతిలో

  • మురళీ = మురళి (పిల్లనగ్రోవి)

  • ఉర = వక్షఃస్థలమున (రొమ్ముపై)

  •  (మాల) = వనమాల (వైజయంతీ మాల)

  • లసే = ప్రకాశిస్తుండగా

  • ఫణివర కో = శ్రేష్ఠమైన పాము (కాళీయుడు) యొక్క

  • వర = గొప్పదైన (ఫణములపై/పడగలపై)

  • నృత్య కరత = నృత్యము చేస్తున్నటువంటి

  • ప్రభు = ఓ స్వామి!

  • దేవ మునీశ్వర = దేవతలు, శ్రేష్ఠులైన మునులు

  • గగన బసే = (ఆ అద్భుత నృత్యాన్ని చూడడానికి) ఆకాశంలో గుంపులుగా వేచియున్నారు.

తాత్పర్యము

శిరస్సుపై నెమలి పించము, నడుమున రత్నఖచితమైన మొలతాడు శోభిస్తుండగా... చేతిలో పిల్లనగ్రోవిని పట్టుకుని, వక్షస్థలంపై వనమాల మెరుస్తుండగా, భయంకరమైన కాళీయుడనే సర్పం పడగలపై ఓ ప్రభువా! నీవు అద్భుతమైన తాండవం చేస్తున్నావు. ఆ మనోహరమైన నాట్యాన్ని వీక్షించడానికి దేవతలు, మునీశ్వరులు అందరూ ఆకాశ మార్గంలో నిలిచి నిన్ను దర్శిస్తున్నారు.

విశేషములు

  • నాట్య భంగిమ వర్ణన: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు ఈ చరణంలో కాళీయ మర్దన ఘట్టాన్ని ఎంతో దృశ్యాత్మకంగా వర్ణించారు. కృష్ణుని అలంకారాలు (నెమలి పించం, మురళి, వనమాల) మరియు ఆయన వీర-శృంగార రసాల సమ్మేళన నృత్యం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది.

  • భక్తి భావం: 'నా మనస్సులో కొలువై ఉండు' అని వేడుకోవడం ద్వారా భక్తుడు భగవంతుని లీలలను తన హృదయస్థం చేసుకోవాలనే తపన కనిపిస్తుంది.

  • భాషా శైలి: స్వాతి తిరునాళ్ కేరళ రాజు అయినప్పటికీ, ఉత్తరాది భక్తి సంప్రదాయానికి ప్రభావితుడై 'బ్రజ్ భాష' (హిందీ రూపం) లో ఈ కీర్తనను అద్భుతంగా రచించారు. 

రెండవ చరణం

తెలుగు లిపిలో మూలం: సోథ ఛోడ సబ నాగ వధూ జన కర బినతీ హరిచరణన సే ఛోడో హమారే ప్రీతమ కో హమ అంచల ధోవైఁ అఁసువన సే (కృష్ణచంద్ర) || 2 ||

ప్రతిపదార్థము

  • సోథ (సాథ్) = అందరూ కలిసి

  • ఛోడ (ఛోడి) = తమ నివాసాలను విడిచిపెట్టి / లజ్జను వీడి

  • సబ = సమస్తమైన

  • నాగ వధూ జన = నాగకాంతలు (కాళీయుని భార్యలు)

  • కర బినతీ = చేతులు జోడించి ప్రార్థిస్తూ

  • హరిచరణన సే = శ్రీహరి (కృష్ణుని) యొక్క పాద పద్మాలపై పడ్డారు.

  • ఛోడో = విడిచిపెట్టండి, రక్షించండి

  • హమారే ప్రీతమ కో = మా ప్రాణనాథుడైన (కాళీయుడిని)

  • హమ = మేము

  • అంచల = మా కొంగులను / మీ చరణాలను

  • ధోవైఁ అఁసువన సే = (కృతాజ్ఞతతో/దుఃఖంతో) మా కన్నీళ్లతో కడుగుతాము.

తాత్పర్యము

శ్రీకృష్ణుడు కాళీయుడి పడగలపై నిలిచి మర్దనం చేస్తున్నప్పుడు, ఆ భీకర రూపానికి భయపడి నాగకాంతలైన కాళీయుని భార్యలందరూ తమ నివాసాల నుండి బయటకు వచ్చారు. వారు శ్రీకృష్ణుని పాదాలపై పడి, చేతులు జోడించి "ఓ హరీ! దయామయుడా! మా ప్రాణనాథుడిని ప్రాణాలతో విడిచిపెట్టండి. మేము మా కన్నీళ్లతో మీ పాదాలను కడుగుతాము" అంటూ దీనంగా వేడుకున్నారు. వారి భక్తికి, ప్రార్థనకు కరిగి కృష్ణుడు కాళీయుడిని అనుగ్రహించి ముక్తుడిని చేశాడు.

విశేషములు

  • కరుణ రసం: మొదటి చరణంలో వీర, అద్భుత రసాలు ప్రదర్శితమైతే, ఈ రెండవ చరణంలో పూర్తిగా 'కరుణ రసం' మరియు 'శరణాగతి' కనిపిస్తాయి. శత్రువు భార్యలైనప్పటికీ శరణు కోరినప్పుడు భగవంతుడు రక్షిస్తాడనే మహోన్నత భావం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది.

  • భావ వ్యక్తీకరణ: "కన్నీళ్లతో పాదాలు కడగడం" అనే ప్రయోగం నాగకాంతల యొక్క ఆర్తిని, దీనత్వాన్ని ఎంతో భావగర్భితంగా చూపిస్తుంది.

మూడవ చరణం

పద్మనాభ ప్రభు ఫణి వర శాయీ కబహు న జాయో చితవన సే ఐసీ లీలా కోటి తుమ్హారీ కహూ కహ జా యే కవిజన సే (కృష్ణచంద్ర) || 3 ||

ప్రతిపదార్థము

  • పద్మనాభ ప్రభు = నాభికమలమున బ్రహ్మదేవుని కలిగిన ఓ పద్మనాభ ప్రభువా!

  • ఫణి వర శాయీ = శ్రేష్ఠమైన సర్పరాజైన ఆదిశేషునిపై శయనించేవాడా!

  • కబహు న జాయో = ఎన్నటికీ విడిచి వెళ్ళకుము

  • చితవన సే = నా చిత్తము (మనస్సు) నుండి / నా దృష్టి నుండి.

  • ఐసీ = ఇటువంటి

  • లీలా కోటి = కోట్ల కొద్దీ లీలలు

  • తుమ్హారీ = నీయొక్క

  • కహూ కహ జా యే = ఎంతని వర్ణించగలరు? / ఎలా చెప్పగలరు?

  • కవిజన సే = గొప్పవారైన కవులు సైతం.

తాత్పర్యము

ఆదిశేషునిపై శయనించే ఓ పద్మనాభ ప్రభువా! నీవు నా మనస్సు నుండి ఎన్నటికీ దూరమవ్వద్దు, నా చిత్తంలోనే నిరంతరం కొలువై ఉండు. నీ లీలలు అనంతమైనవి, కోట్లాదిగా ఉన్న ఇటువంటి నీ దివ్య లీలలను వర్ణించడం ఎంతటి గొప్ప కవులకైనా సాధ్యం కాని పని.

విశేషములు

  • ముద్ర (సంతకం): స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు తన ప్రతి కీర్తనలోనూ తన ఇష్టదైవమైన తిరువనంతపురం శ్రీ అనంత పద్మనాభస్వామిని స్మరిస్తూ 'పద్మనాభ' అనే ముద్రను ఉపయోగిస్తారు. ఈ చరణంలో ఆ ముద్ర స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

  • లీలా వైభవం: భగవంతుని లీలలు అపారమైనవని, వాటిని పూర్తిగా లెక్కింపడం లేదా వర్ణించడం మానవ మాత్రులకే కాదు, మహా కవులకు కూడా సాధ్యం కాదని చెప్తూ భగవంతుని అనంతత్వాన్ని కీర్తించారు.

  • మంగళ ముగింపు: పల్లవిలో "నా మనస్సులో కొలువై ఉండు" అని ప్రారంభించిన ప్రార్థనను, ఈ చివరి చరణంలో "నా మనస్సు నుండి ఎన్నటికీ వెళ్ళిపోవద్దు" అని ముగించడం ద్వారా భక్తుని యొక్క అనన్య భక్తి, ఆర్తి పరిపూర్ణంగా ఆవిష్కృతమయ్యాయి.


Thursday, May 21, 2026

32. కృపయా పాలయ శౌరే!

 32. కృపయా పాలయ శౌరే!

శ్రీ స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజ విరచిత కృపయా పాలయ శౌరే!కీర్తనకు తెలుగులో ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యము మరియు విశేషాలు 22 -05 -2026

  • రాగం: చారుకేశి

  • తాళం: చాపు తాళం

  • వాగ్గేయకారుడు: స్వాతి తిరునాళ్ రామవర్మ మహారాజు

పల్లవి

సా|| కృపయా పాలయ శౌరే! కరుణారసావాస! కలుషార్తి విరామ!

ప్రతిపదార్థము

  • శౌరే = ఓ కృష్ణా! (శూరుని వంశంలో జన్మించినవాడా!)

  • కరుణా-రస-ఆవాస = దయా రసానికి నిలయమైనవాడా!

  • కలుష-ఆర్తి విరామ = పాపాలను, సంసార తాపాలను/బాధలను అంతం చేసేవాడా!

  • కృపయా = దయతో

  • పాలయ = నన్ను రక్షించుము.

తాత్పర్యము

దయాసముద్రుడవు, భక్తుల పాపాలను మరియు బాధలను పోగొట్టేవాడవు అయిన ఓ శౌరీ (శ్రీకృష్ణా)! నన్ను కరుణతో కాపాడుము.

అనుపల్లవి

అ|| తవనీయనిభచేల! తుహినాంశువదన! శ్రీ పద్మనాభ! సరసిజలోచన!

ప్రతిపదార్థము

  • తవనీయ-నిభ-చేల = బంగారం లాంటి (మెరిసే) పీతాంబరమును ధరించినవాడా!

  • తుహినాంశు-వదన = చంద్రుని వంటి చల్లని, అందమైన ముఖము కలవాడా!

  • శ్రీ పద్మనాభ = నాభియందు తామర పువ్వు కల ఓ శ్రీ పద్మనాభస్వామీ!

  • సరసిజ-లోచన = పద్మముల వంటి కన్నులు కలవాడా!

తాత్పర్యము

బంగారు వస్త్రాలను ధరించి, చంద్రబింబం వంటి ముఖముతో, పద్మాల వంటి కన్నులతో శోభిల్లే ఓ శ్రీ పద్మనాభస్వామీ! (నన్ను రక్షించుము).

చరణము 1

చ|| అమరనికర చారుహేమమౌళిరాజిత- తామరస ఘనమదధారణ చణపాద! విమలభక్తిలోలుప! సమసేవకాఖిల- కామదాననిరత! కమనీయతరాపాంగ

ప్రతిపదార్థము

  • అమర-నికర = దేవతల సమూహం యొక్క

  • చారు-హేమ-మౌళి-రాజిత = అందమైన బంగారు కిరీటాల కాంతితో ప్రకాశించేవాడా!

  • తామరస ఘన-మద-ధారణ చణ-పాద = తామర పువ్వుల యొక్క గర్వాన్ని అణచివేసే అత్యంత సుందరమైన పాదములు కలవాడా! (దేవతలు నీ పాదాలకు నమస్కరించినప్పుడు, వారి కిరీట కాంతుల వల్ల నీ పాదాలు పద్మాల కంటే మిన్నగా మెరుస్తుంటాయి).

  • విమల-భక్తి-లోలుప = నిర్మలమైన భక్తికి సంతోషించేవాడా / భక్తి యందు ప్రీతి కలవాడా!

  • సమ-సేవక-అఖిల-కామ-దాన-నిరత = తన్ను ఆశ్రయించిన భక్తులందరి కోర్కెలను తీర్చడంలో నిమగ్నమైనవాడా!

  • కమనీయతర-అపాంగ = అత్యంత అందమైన కడగంటి చూపులు (కటాక్షం) కలవాడా!

తాత్పర్యము

దేవతలందరూ నీకు మోకరిల్లినప్పుడు వారి బంగారు కిరీటాల కాంతి నీ పాదాలపై పడి మెరుస్తూ, పద్మ గర్వాన్ని సైతం అణచివేస్తోంది. నిర్మలమైన భక్తికి లొంగేవాడా, నిన్ను సేవించే భక్తుల కోరికలన్నింటినీ తీర్చే కల్పవృక్షమా, నీ కడగంటి చూపులు ఎంతో సుందరమైనవి.

చరణము 2

కుందద్యుతిలసిత మందహాసరుచి- నందిత నుతిపర బృందారక సంచయ! వందారుసముదయ మందార వరమార- విందసాయకసమ సుందరాంగభాసిత!

ప్రతిపదార్థము

  • కుంద-ద్యుతి-లసిత = మొల్లమొగ్గల (జాస్మిన్) కాంతితో ప్రకాశించే

  • మందహాస-రుచి = చిరునవ్వు అందంతో

  • నందిత నుతిపర బృందారక సంచయ = నిన్ను స్తుతించే దేవతల సమూహానికి ఆనందాన్ని కలిగించేవాడా!

  • వందారు-సముదయ = నమస్కరించే భక్తుల సమూహానికి

  • మందార = మందార (కల్పవృక్షం) వంటివాడా!

  • వర మార-అరవింద-సాయక-సమ = శ్రేష్ఠుడైన మన్మథునితో సమానమైన

  • సుందర-అంగ-భాసిత = అందమైన రూపంతో ప్రకాశించేవాడా!

తాత్పర్యము

మొల్లమొగ్గల్లాంటి నీ తెల్లని చిరునవ్వు కాంతి, నిన్ను పూజించే దేవతలందరికీ అమితానందాన్ని ఇస్తుంది. నిన్ను వేడుకునే భక్తులకు కోరిన వరాలిచ్చే కల్పవృక్షానివి నీవు. మన్మథునితో సమానమైన అత్యంత సౌందర్యవంతమైన రూపముతో నీవు ప్రకాశిస్తున్నావు.

చరణము 3

కురు మే కుశలం ముదా కురువిందనిభ దంత! నిరుపమసంసార నీరధివరపోత! నారదముఖముని నికరగేయచరిత! వారయ మమాఖిలపాపజాతం భగవన్!

ప్రతిపదార్థము

  • కురు మే కుశలం = నాకు క్షేమమును/మంగళమును చేకూర్చుము

  • ముదా = సంతోషముతో

  • కురువింద-నిభ దంత = కురువింద మణుల వంటి (లేదా ఎర్రని సంపెంగ మొగ్గల వంటి/జాస్మిన్ మొగ్గల వంటి) అందమైన పళ్ళు కలవాడా!

  • నిరుపమ-సంసార నీరధి-వర-పోత = సాటిలేని ఈ సంసార సాగరాన్ని దాటించే శ్రేష్ఠమైన నావ వంటివాడా!

  • నారద-ముఖ-ముని నికర-గేయ-చరిత = నారదుడు మొదలైన మహర్షుల సమూహంచే కీర్తించబడిన చరిత్ర కలవాడా!

  • వారయ మమ-అఖిల-పాప-జాతం = నా యొక్క సమస్త పాప సమూహాన్ని దూరం చేయుము

  • భగవన్ = ఓ భగవంతుడా!

తాత్పర్యము

సుందరమైన దంతములు కలిగిన ఓ భగవంతుడా! నాకు సంతోషంగా క్షేమాన్ని ప్రసాదించు. భయంకరమైన ఈ సంసార సముద్రాన్ని సులభంగా దాటించే గొప్ప నావవు నీవే. నారదాది మహర్షులు నిరంతరం నీ లీలలను గానం చేస్తూ ఉంటారు. ఓ స్వామీ, నా పాపాలన్నింటినీ హరించి నన్ను బ్రోవుము.

విశేషములు

  1. భక్తి రసం: ఈ కీర్తన అంతా స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజుకు శ్రీ పద్మనాభస్వామిపై ఉన్న అనన్య సామాన్యమైన శరణాగతి భక్తిని తెలియజేస్తుంది.

  2. రాగ వైశిష్ట్యం: 'చారుకేశి' రాగం భక్తి, కరుణ మరియు ఆర్ద్రతను పండించడానికి ఎంతో అనువైనది. ఈ కీర్తనలోని సాహిత్య భావానికి ఈ రాగం చక్కగా సరిపోతుంది.

  3. ఉపమానాలు: భగవంతుని నవ్వును జాస్మిన్ (కుంద) మొగ్గలతో, రూపాన్ని మన్మథుడితో, భక్తులను కాపాడే గుణాన్ని కల్పవృక్షంతో పోల్చడం ద్వారా కవిత్వ చాతుర్యం వ్యక్తమవుతోంది. సంసారాన్ని సముద్రంగా, స్వామిని నావగా వర్ణించడం ఇక్కడి విశేషం.

Wednesday, May 20, 2026

31. కారణం వినా కార్యం

31. కారణం వినా కార్యం

శ్రీ స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజ విరచిత కారణం వినా కార్యం కీర్తనకు తెలుగులో ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యము మరియు విశేషాలు 21 -05 -2026

కీర్తన వివరాలు

  • రాగము: కాంభోజి
  • తాళము: చాపు తాళము

పల్లవి

వ|| కారణం వినా కార్యం నోత్పద్యతే కిమపి

కంజనాభ! నియతం

ప్రతిపదార్థము:

  • కంజనాభ! = పద్మము నాభియందు గల ఓ శ్రీమహావిష్ణువు!
  • కారణం వినా = ఏ విధమైన కారణము లేకుండా
  • కిమపి కార్యం = ఏ ఒక్క కార్యము కూడా (పని లేదా ఫలితము)
  • నోత్పద్యతే = పుట్టదు / జరగదు
  • నియతం = ఇది నిశ్చయము (ఖచ్చితమైన నియమము).

తాత్పర్యము:

పద్మనాభుడైన ఓ స్వామీ! ఈ సృష్టిలో ఏ కారణం లేకుండా ఏ కార్యమూ (ఫలితము) జరగదు. ఇది జగమెరిగిన సత్యం, నీవు విధించిన ఖచ్చితమైన నియమం.

విశేషములు:

  • కార్య-కారణ సిద్ధాంతం: సృష్టిలోని ప్రతి చలనానికి, సంఘటనకు వెనుక ఒక బలమైన కారణం ఉంటుందనే వేదాంత సత్యాన్ని ఇక్కడ సరళంగా ప్రస్తావించారు.

అనుపల్లవి

అ|| నీరదనీల మనోహరతర మూర్తే!

దారితాశ్రితజన దారుణవివిధార్తే! 

ప్రతిపదార్థము:

  • నీరద నీల = దట్టమైన నల్లని మేఘం వంటి రంగు కలిగినవాడా!
  • మనోహరతర మూర్తే! = అత్యంత సుందరమైన రూపము కలవాడా!
  • దారిత = ముక్కలు ముక్కలుగా ఖండించేవాడా / పూర్తిగా నశింపజేసేవాడా!
  • ఆశ్రితజన = నిన్ను శరణుజొచ్చిన భక్తుల యొక్క
  • దారుణ = భయంకరమైన
  • వివిధ = రకరకాలైన
  • ఆర్తే! (ఆర్తి) = పీడలను, బాధలను, దుఃఖాలను తొలగించేవాడా!

తాత్పర్యము:

నల్లని మేఘం వంటి శ్యామల వర్ణంతో, అత్యంత మనోహరమైన మంగళ విగ్రహంతో ప్రకాశించే ఓ స్వామీ! నిన్ను ఆశ్రయించిన భక్తుల పాలిట ఉన్న భయంకరమైన, రకరకాలైన ఆర్తులను (బాధలను, కష్టాలను) సమూలంగా నాశనం చేసే దయామయుడవు నీవు.

చరణము 1

చ|| జనన కారణం కర్మ, జ్ఞానకారణం విద్యా,

ధనమదో హేతు కారణం, తరుణీమోహాకారణం,

అనయో హానికారణం, ఆధీ శోకకారణం,

ధనసమృద్ధి కారణం, నను ధర్మో, జగదీశ! (1)

ప్రతిపదార్థము:

  • జగదీశ! = ఓ జగన్నాథా! విశ్వప్రభూ!

  • జనన కారణం కర్మ = జీవుల పుట్టుకలకు (సంసార చక్రానికి) వారు చేసుకునే 'కర్మ' కారణం.

  • జ్ఞాన కారణం విద్యా = తత్వజ్ఞానం సిద్ధించడానికి 'విద్య' (చదువు/జ్ఞానాభ్యాసం) కారణం.

  • ధనమదో హేతు కారణం = గర్వానికి, అహంకారానికి (ధనమదానికి) 'ధనమే' మూలకారణం.

  • తరుణీ మోహాకారణం = మోహానికి, ఇంద్రియ వ్యామోహానికి 'తరుణి' (యువతి/స్త్రీ) కారణం.

  • అనయో (అనయః) = అన్యాయము, నీతిమాలిన ప్రవర్తనే

  • హాని కారణం = సర్వనాశనానికి (హానికి) కారణం.

  • ఆధీ = మానసిక వ్యధ, చింతలే

  • శోక కారణం = దుఃఖానికి, రోగాలకు కారణం.

  • నను ధర్మో = నిశ్చయముగా 'ధర్మం' ఒక్కటే

  • ధనసమృద్ధి కారణం = నిజమైన, శాశ్వతమైన ఐశ్వర్య సమృద్ధికి కారణం.

తాత్పర్యము:

ఓ జగదీశ్వరా! ఈ సృష్టిలో ప్రతిదానికీ ఒక కారణం ఉంది. మానవుడి జన్మకు కర్మ, అతడి జ్ఞానానికి విద్య కారణమవుతున్నాయి. అలాగే ధనం వల్ల అహంకారం, స్త్రీల వల్ల వ్యామోహం కలుగుతాయి. అన్యాయ మార్గంలో నడవడం వల్ల నాశనం, నిరంతర మానసిక ఆందోళనల వల్ల దుఃఖం సంభవిస్తాయి. కానీ, మనిషికి నిజమైన ఉన్నతిని, సకల సంపదలను ఇచ్చేది మాత్రం నిశ్చయంగా అతడు ఆచరించే 'ధర్మం' ఒక్కటే.

విశేషములు:

  • సద్గుణ - దుర్గుణ వివేచన: శ్రీ స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు గారు ఈ చరణంలో లోకసహజమైన కార్య-కారణ సంబంధాలను వివరిస్తూ, వేటివల్ల కీడు జరుగుతుందో (అన్యాయం, మానసిక చింత), వేటివల్ల మేలు జరుగుతుందో (విద్య, ధర్మం) చాలా చక్కగా, సూటిగా ప్రబోధించారు


చరణము 2

తరుకారణం బీజం, ధైర్యం జయకారణం,

పరమదైన్యకారణం భవతి హీనయాచనా,

కరుణాకారణం సాధుచరితాలితా లోకే,

తరలతా నిఖిలాపదామిహ కారణం (2)

ప్రతిపదార్థము:

  • తరుకారణం బీజం = చెట్టు మొలవడానికి కారణం విత్తనం.
  • ధైర్యం జయకారణం = విజయానికి కారణం ధైర్యం.
  • హీనయాచనా = దుర్మార్గులను యాచించడం (అడగడం)
  • భవతి పరమదైన్యకారణం = అత్యంత దీనస్థితికి కారణం అవుతుంది.
  • లోకే = ఈ లోకంలో
  • సాధుచరితాలితా = సత్ప్రవర్తన (మంచి నడవడిక)
  • కరుణాకారణం = అందరిలో దయ, కరుణ కలగడానికి కారణం.
  • ఇహ = ఈ ప్రపంచంలో
  • తరలతా = చంచల స్వభావం (స్థిరత్వం లేకపోవడం)
  • నిఖిలాపదాం కారణం = అన్ని రకాల ఆపదలకు కారణం.

తాత్పర్యము:

విత్తనం వల్ల చెట్టు, ధైర్యం వల్ల విజయం లభిస్తాయి. నీచుల దగ్గర చేయి చాచి యాచించడం వల్ల మనిషికి పరమ దీనస్థితి వస్తుంది. లోకంలో మంచి నడవడిక వల్ల కరుణా హృదయం అలవడుతుంది. కానీ, మనస్సులో ఉండే చంచలత్వం (స్థిరత్వం లేకపోవడం) అన్ని ఆపదలకు మూలకారణం అవుతుంది.

చరణము 3

శమదమాది కారణం సాధుశాస్త్రనిషేవా,

సమసస్యాప్తి కారణం సారవృష్టిరేవాహో

తిమిరాభావకారణం దినమణిరమాకాంత

మమ శర్మైక కారణం కమలాక్ష! తవ పాదౌ (3)

ప్రతిపదార్థము:

  • రమాకాంత! = లక్ష్మీదేవికి ప్రియుడైనవాడా!

  • కమలాక్ష! = కమలముల వంటి కన్నులు గల ఓ పుండరీకాక్షా!

  • साधुशास्त्रनिषेवा (సాధు శాస్త్ర నిషేవా) = సత్ఫలితాలను ఇచ్చే పవిత్ర వేద శాస్త్రాలను సేవించడం (అధ్యయనం చేసి అనుసరించడం)

  • శమ దమాది కారణం = 'శమము' (మనోనిగ్రహం), 'దమము' (ఇంద్రియ నిగ్రహం) మొదలైన ఉత్తమ గుణాలు అలవడడానికి కారణం.

  • సార వృష్టిరేవ ఆహో (సార వృష్టిః ఏవ) = అద్భుతమైన, సకాలంలో కురిసే మేలు రకపు వర్షమే

  • సమ సస్యాప్తి కారణం = సమస్తమైన పంటలు సమృద్ధిగా పండడానికి (లభించడానికి) కారణం.

  • దినమణి = పగటిని ప్రకాశింపజేసే రత్నమైన సూర్యుడు

  • తిమిర అభావ కారణం = చీకటి (తిమిరము) నశించిపోవడానికి కారణం.

  • తవ పాదౌ = నీ యొక్క దివ్య చరణారవిందములే (రెండు పాదములే)

  • మమ = నా యొక్క

  • శర్మైక కారణం (శర్మ ఏక కారణం) = పరమ సుఖమునకు, శాంతికి, మోక్షానికి ఏకైక మూలకారణం.

తాత్పర్యము:

ఓ లక్ష్మీపతీ! కమలలోచనా! సచ్ఛాస్త్రాలను అధ్యయనం చేయడం వల్ల మనిషికి మనోనిగ్రహం, ఇంద్రియ నిగ్రహం (శమదమాదులు) సిద్ధిస్తాయి. సకాలంలో కురిసే మంచి వర్షం వల్ల లోకంలో సమస్త పంటలు సమృద్ధిగా పండుతాయి. సూర్యుడి ఉదయం వల్ల గాఢాంధకారం అంతమైపోతుంది. అదేవిధంగా, నా జీవితంలో లభించే సర్వ సుఖసంతోషాలకు, పరమ శాంతికి (శర్మ) నీ దివ్య చరణ పద్మాలే ఏకైక మూలకారణం స్వామీ!

विశేషములు:

  • శర్మైక కారణం: 'శర్మ' అనే పదానికి సంస్కృతంలో లౌకిక సుఖం, మానసిక శాంతి మరియు మోక్షానందం అనే లోతైన అర్థాలు ఉన్నాయి. భగవత్ పాద శరణాగతి వల్లనే జీవుడికి అంతిమ సుఖం లభిస్తుందని వాగ్గేయకారుడు ఇక్కడ ముగించారు.

  • అలంకారం: ఈ కీర్తన అంతటా ఒకదాని వెనుక ఒకటిగా కార్య-కారణ సంబంధాలను వరుసగా పేర్కొనడం వల్ల ఇది 'కారణమాలా అలంకారానికి' ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.



 

38. గోపనందన బలరిపునుత

  38.  గోపనందన బలరిపునుత  స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు గారి  గోపనందన బలరిపునుత   కృతి కి సంబంధించిన  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం, విశేషాలతో కూడిన సమగ...