Saturday, May 23, 2026

33.కృష్ణచంద్ర రాధా మన మోహన మేరో

 33.కృష్ణచంద్ర రాధా మన మోహన మేరో

  • రాగం: భైరవి

  • తాళం: ఆది తాళం

  • భాష: బ్రజ్ భాష / హిందీ (తెలుగు లిపిలో )

  • వాగ్గేయకారుడు: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు

పల్లవి

తెలుగు లిపిలో మూలం: కృష్ణచంద్ర రాధా మన మోహన మేరో మన విరాజో జీ || టేక్ ||

ప్రతిపదార్థము

  • కృష్ణచంద్ర = చంద్రుని వంటి ఆహ్లాదకరమైన ముఖము కలిగిన ఓ కృష్ణా!

  • రాధా మన మోహన = రాధాదేవి యొక్క మనస్సును ఆకర్షించేవాడా (మోహింపజేసేవాడా)!

  • మేరో = నాయొక్క, నాటి

  • మన = మనస్సు నందు

  • విరాజో జీ = నిరంతరం ప్రకాశిస్తూ నివసించు (వేంచేసియుండు).

తాత్పర్యము

రాధాదేవి మనస్సును దోచుకునే ఓ కృష్ణచంద్రా! నువ్వు ఎల్లప్పుడూ నా మనస్సులోనే నివసిస్తూ, అక్కడ ప్రకాశిస్తూ ఉండు స్వామి.

మొదటి చరణం

తెలుగు లిపిలో మూలం:

మోర పిచ్ఛ కటి కాధని రాజే

కర మురళీ ఉర మాల లసే

ఫణివర కో వర నృత్య కరత ప్రభు

దేవ మునీశ్వర గగన బసే (కృష్ణచంద్ర) || 1 ||

ప్రతిపదార్థము

  • మోర పిచ్ఛ = నెమలి పించము (శిరస్సుపై)

  • కటి కాధని = నడుమునకు ధరించిన మొలతాడు (రత్నాలు పొదిగిన ఒడ్డాణము)

  • రాజే = శోభిల్లుతుండగా

  • కర = చేతిలో

  • మురళీ = మురళి (పిల్లనగ్రోవి)

  • ఉర = వక్షఃస్థలమున (రొమ్ముపై)

  •  (మాల) = వనమాల (వైజయంతీ మాల)

  • లసే = ప్రకాశిస్తుండగా

  • ఫణివర కో = శ్రేష్ఠమైన పాము (కాళీయుడు) యొక్క

  • వర = గొప్పదైన (ఫణములపై/పడగలపై)

  • నృత్య కరత = నృత్యము చేస్తున్నటువంటి

  • ప్రభు = ఓ స్వామి!

  • దేవ మునీశ్వర = దేవతలు, శ్రేష్ఠులైన మునులు

  • గగన బసే = (ఆ అద్భుత నృత్యాన్ని చూడడానికి) ఆకాశంలో గుంపులుగా వేచియున్నారు.

తాత్పర్యము

శిరస్సుపై నెమలి పించము, నడుమున రత్నఖచితమైన మొలతాడు శోభిస్తుండగా... చేతిలో పిల్లనగ్రోవిని పట్టుకుని, వక్షస్థలంపై వనమాల మెరుస్తుండగా, భయంకరమైన కాళీయుడనే సర్పం పడగలపై ఓ ప్రభువా! నీవు అద్భుతమైన తాండవం చేస్తున్నావు. ఆ మనోహరమైన నాట్యాన్ని వీక్షించడానికి దేవతలు, మునీశ్వరులు అందరూ ఆకాశ మార్గంలో నిలిచి నిన్ను దర్శిస్తున్నారు.

విశేషములు

  • నాట్య భంగిమ వర్ణన: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు ఈ చరణంలో కాళీయ మర్దన ఘట్టాన్ని ఎంతో దృశ్యాత్మకంగా వర్ణించారు. కృష్ణుని అలంకారాలు (నెమలి పించం, మురళి, వనమాల) మరియు ఆయన వీర-శృంగార రసాల సమ్మేళన నృత్యం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది.

  • భక్తి భావం: 'నా మనస్సులో కొలువై ఉండు' అని వేడుకోవడం ద్వారా భక్తుడు భగవంతుని లీలలను తన హృదయస్థం చేసుకోవాలనే తపన కనిపిస్తుంది.

  • భాషా శైలి: స్వాతి తిరునాళ్ కేరళ రాజు అయినప్పటికీ, ఉత్తరాది భక్తి సంప్రదాయానికి ప్రభావితుడై 'బ్రజ్ భాష' (హిందీ రూపం) లో ఈ కీర్తనను అద్భుతంగా రచించారు. 

రెండవ చరణం

తెలుగు లిపిలో మూలం: సోథ ఛోడ సబ నాగ వధూ జన కర బినతీ హరిచరణన సే ఛోడో హమారే ప్రీతమ కో హమ అంచల ధోవైఁ అఁసువన సే (కృష్ణచంద్ర) || 2 ||

ప్రతిపదార్థము

  • సోథ (సాథ్) = అందరూ కలిసి

  • ఛోడ (ఛోడి) = తమ నివాసాలను విడిచిపెట్టి / లజ్జను వీడి

  • సబ = సమస్తమైన

  • నాగ వధూ జన = నాగకాంతలు (కాళీయుని భార్యలు)

  • కర బినతీ = చేతులు జోడించి ప్రార్థిస్తూ

  • హరిచరణన సే = శ్రీహరి (కృష్ణుని) యొక్క పాద పద్మాలపై పడ్డారు.

  • ఛోడో = విడిచిపెట్టండి, రక్షించండి

  • హమారే ప్రీతమ కో = మా ప్రాణనాథుడైన (కాళీయుడిని)

  • హమ = మేము

  • అంచల = మా కొంగులను / మీ చరణాలను

  • ధోవైఁ అఁసువన సే = (కృతాజ్ఞతతో/దుఃఖంతో) మా కన్నీళ్లతో కడుగుతాము.

తాత్పర్యము

శ్రీకృష్ణుడు కాళీయుడి పడగలపై నిలిచి మర్దనం చేస్తున్నప్పుడు, ఆ భీకర రూపానికి భయపడి నాగకాంతలైన కాళీయుని భార్యలందరూ తమ నివాసాల నుండి బయటకు వచ్చారు. వారు శ్రీకృష్ణుని పాదాలపై పడి, చేతులు జోడించి "ఓ హరీ! దయామయుడా! మా ప్రాణనాథుడిని ప్రాణాలతో విడిచిపెట్టండి. మేము మా కన్నీళ్లతో మీ పాదాలను కడుగుతాము" అంటూ దీనంగా వేడుకున్నారు. వారి భక్తికి, ప్రార్థనకు కరిగి కృష్ణుడు కాళీయుడిని అనుగ్రహించి ముక్తుడిని చేశాడు.

విశేషములు

  • కరుణ రసం: మొదటి చరణంలో వీర, అద్భుత రసాలు ప్రదర్శితమైతే, ఈ రెండవ చరణంలో పూర్తిగా 'కరుణ రసం' మరియు 'శరణాగతి' కనిపిస్తాయి. శత్రువు భార్యలైనప్పటికీ శరణు కోరినప్పుడు భగవంతుడు రక్షిస్తాడనే మహోన్నత భావం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది.

  • భావ వ్యక్తీకరణ: "కన్నీళ్లతో పాదాలు కడగడం" అనే ప్రయోగం నాగకాంతల యొక్క ఆర్తిని, దీనత్వాన్ని ఎంతో భావగర్భితంగా చూపిస్తుంది.

మూడవ చరణం

పద్మనాభ ప్రభు ఫణి వర శాయీ కబహు న జాయో చితవన సే ఐసీ లీలా కోటి తుమ్హారీ కహూ కహ జా యే కవిజన సే (కృష్ణచంద్ర) || 3 ||

ప్రతిపదార్థము

  • పద్మనాభ ప్రభు = నాభికమలమున బ్రహ్మదేవుని కలిగిన ఓ పద్మనాభ ప్రభువా!

  • ఫణి వర శాయీ = శ్రేష్ఠమైన సర్పరాజైన ఆదిశేషునిపై శయనించేవాడా!

  • కబహు న జాయో = ఎన్నటికీ విడిచి వెళ్ళకుము

  • చితవన సే = నా చిత్తము (మనస్సు) నుండి / నా దృష్టి నుండి.

  • ఐసీ = ఇటువంటి

  • లీలా కోటి = కోట్ల కొద్దీ లీలలు

  • తుమ్హారీ = నీయొక్క

  • కహూ కహ జా యే = ఎంతని వర్ణించగలరు? / ఎలా చెప్పగలరు?

  • కవిజన సే = గొప్పవారైన కవులు సైతం.

తాత్పర్యము

ఆదిశేషునిపై శయనించే ఓ పద్మనాభ ప్రభువా! నీవు నా మనస్సు నుండి ఎన్నటికీ దూరమవ్వద్దు, నా చిత్తంలోనే నిరంతరం కొలువై ఉండు. నీ లీలలు అనంతమైనవి, కోట్లాదిగా ఉన్న ఇటువంటి నీ దివ్య లీలలను వర్ణించడం ఎంతటి గొప్ప కవులకైనా సాధ్యం కాని పని.

విశేషములు

  • ముద్ర (సంతకం): స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు తన ప్రతి కీర్తనలోనూ తన ఇష్టదైవమైన తిరువనంతపురం శ్రీ అనంత పద్మనాభస్వామిని స్మరిస్తూ 'పద్మనాభ' అనే ముద్రను ఉపయోగిస్తారు. ఈ చరణంలో ఆ ముద్ర స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

  • లీలా వైభవం: భగవంతుని లీలలు అపారమైనవని, వాటిని పూర్తిగా లెక్కింపడం లేదా వర్ణించడం మానవ మాత్రులకే కాదు, మహా కవులకు కూడా సాధ్యం కాదని చెప్తూ భగవంతుని అనంతత్వాన్ని కీర్తించారు.

  • మంగళ ముగింపు: పల్లవిలో "నా మనస్సులో కొలువై ఉండు" అని ప్రారంభించిన ప్రార్థనను, ఈ చివరి చరణంలో "నా మనస్సు నుండి ఎన్నటికీ వెళ్ళిపోవద్దు" అని ముగించడం ద్వారా భక్తుని యొక్క అనన్య భక్తి, ఆర్తి పరిపూర్ణంగా ఆవిష్కృతమయ్యాయి.


No comments:

Post a Comment

38. గోపనందన బలరిపునుత

  38.  గోపనందన బలరిపునుత  స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు గారి  గోపనందన బలరిపునుత   కృతి కి సంబంధించిన  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం, విశేషాలతో కూడిన సమగ...