Saturday, June 6, 2026

38. గోపనందన బలరిపునుత

 



38. గోపనందన బలరిపునుత 

స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు గారి గోపనందన బలరిపునుత  కృతి కి సంబంధించిన  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం, విశేషాలతో కూడిన సమగ్రమైన విశ్లేషణ  06 -06 -2026

  • రాగము: భూపాళ రాగము

  • తాళము: ఆది తాళం

  • వాగ్గేయకారుడు: శ్రీ స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు

1. పల్లవి:

గోపనందన బలరిపునుత పదసారస మారమణ పాహి

  • ప్రతిపదార్థము:

    • గోపనందన = నందగోపుడి కుమారా! (శ్రీకృష్ణా!)

    • బలరిపు-నుత = ఇంద్రునిచే పూజింపబడినవాడా!

    • పద-సారస = తామరల వంటి పాదములు కలవాడా!

    • మా-రమణ = లక్ష్మీదేవికి ప్రియుడైనవాడా!

    • పాహి = నన్ను రక్షించుము.

  • తాత్పర్యము: ఓ నందగోప కుమారా! దేవేంద్రుడి చేత పూజించబడే పద్మాల వంటి పాదాలు కలవాడా! లక్ష్మీదేవి మనోహరుడా! నన్ను రక్షించు స్వామీ!

2. అనుపల్లవి:

తాపసగేయకీర్తే భవతాప విమోచనమూర్తే

దివ్యహేమ మకుటాది విరాజిత పద్మనాభ మధుసూదన జయజయ

  • ప్రతిపదార్థము:

    • తాపస-గేయ-కీర్తే = మునులచే గానం చేయబడే కీర్తి కలవాడా!

    • భవతాప విమోచన-మూర్తే = సంసార దుఃఖాల (జన్మమృత్యు చక్రం) నుండి విముక్తిని ఇచ్చే రూపం కలవాడా!

    • దివ్య-హేమ మకుట-ఆది విరాజిత = దివ్యమైన బంగారు కిరీటము మొదలైన అభరణాలతో ప్రకాశించేవాడా!

    • పద్మనాభ = నాభి నందు పద్మము కలవాడా! (స్వాతి తిరునాళ్ ముద్ర)

    • మధుసూదన = మధు అనే రాక్షసుడిని సంహరించినవాడా!

  • తాత్పర్యము: మునిజనులు కీర్తించే మహిమ కలవాడా! జనన మరణ సంసార చక్రం నుండి విముక్తిని ప్రసాదించేవాడా! ప్రకాశించే బంగారు కిరీటాన్ని ధరించిన ఓ పద్మనాభా, మధుసూదనా! నీకు జయము జయము.

3. మొదటి చరణము:

పాతఫాల్గున హరే కరివరగమగమామరపాలన రుచిపద

సామజాధిప భయహర  పటుచరిత

పీతవసన విలసితమృగమద వాతనందన లాలితపదయుగ

నీతిసాగర యదుకులవర భవభేదనాశన నవజలధరసమ

  • ప్రతిపదార్థము:

    • పాత-ఫాల్గున = అర్జునుడిని (ఫాల్గునుడు) రక్షించినవాడా!

    • కరివర-గమ = గజరాజు వంటి గంభీరమైన నడక కలవాడా!

    • సామజ-అధిప భయహర = గజేంద్రుని భయాన్ని పోగొట్టినవాడా!

    • వటు-చరిత = వామన రూపాన్ని ధరించిన లీలలు కలవాడా!

    • పీత-వసన = పట్టు పీతాంబరమును ధరించినవాడా!

    • విలసిత-మృగమద = నుదుట కస్తూరి తిలకముతో శోభిల్లేవాడా!

    • వాతనందన లాలిత-పదయుగ = వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుని చేత సేవింపబడే పాదాలు కలవాడా!

    • నవ-జలధర-సమ = కొత్త నల్లని మేఘము వంటి శరీర వర్ణము కలవాడా!

  • తాత్పర్యము: అర్జునుడి కష్టాలను తీర్చిన ఓ హరీ! గజేంద్రుడి లాంటి నడక గలవాడా! ఆశ్రయించిన దేవతలను కాపాడే చరణాలు నీవి. గజేంద్రుడిని మొసలి బారి నుండి రక్షించినవాడా, వామనావతారుడా! పీతాంబరధారీ, కస్తూరి తిలక అలంకృతుడా! ఆ హనుమంతునిచే లాలించబడే పాదయుగళం కలవాడా! నీతి సముద్రుడా, యదుకుల తిలకుడా, సంసార తాపనాశకుడా, నవ మేఘశ్యామలా! నన్ను రక్షించు.

విశేషములు:

  1. అవతార లీలల వర్ణన: ఒకే చరణంలో భగవంతుని కృష్ణావతారం (అర్జున రక్షణ, యదుకులవరం), రామావతారం (వాతనందన లాలితపదం), వామనావతారం (వటుచరిత), మరియు గజేంద్రమోక్ష లీలలను అత్యంత అద్భుతంగా అనుసంధానించారు.

  2. రాజముద్ర: అనుపల్లవిలో వాడిన 'పద్మనాభ' అనే పదం ఈ కృతి స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు గారి రచన అని చెప్పడానికి ముద్రగా నిలుస్తుంది.

. రెండవ చరణము 

పాపనీరదవవన సదయ నిగమాద్భుత మామవ శారద-

సారసాయత సుదళనయన యుగళ

 రూపనిందిత మనసిజ మృదుహాస గోపాలక నూతన చారుక-

లాపరాజిత పాలయ విధుకులదీప గతమద మానసమోహన

  • ప్రతిపదార్థము:

    • పాప-నీరద-పవన = పాపములనేడి నల్లని మేఘములను తరిమివేసే చల్లని గాలి వంటివాడా!

    • సదయ = దయామయుడా!

    •  నిగమ-అద్భుత = వేదాల ద్వారా అద్భుతంగా గ్రహింపదగినవాడా!

    • మామవ / పాలయ = నన్ను రక్షించుము / పరిపాలించుము.

    • శారద-సారస-ఆయత సుదళ-నయన యుగల = శరదృతువులో వికసించిన తామర పూల రేకుల వంటి విశాలమైన కన్నుల జంట కలవాడా!

    • రూప-నిందిత మనసిజ = తన అందముచేత మన్మథుని (Cupid) రూపాన్ని సైతం మించిన సౌందర్యం కలవాడా!

    • మృదు-హాస = మనోహరమైన చిరునవ్వు కలవాడా!

    • గోపాలక = గోవులను కాపాడే కృష్ణా!

    • నూతన చారు-కలాప-రాజిత = సరికొత్తదైన, అందమైన నెమలి పింఛముచే ప్రకాశించేవాడా!

    • విధు-కుల-దీప = చంద్రవంశానికి (యదువంశం చంద్రవంశ శాఖ) వెలుగు వంటివాడా!

    • గతమద మానస-మోహన = అహంకారాన్ని వీడిన భక్తుల మనస్సులను ఆకర్షించే మోహనరూపా!

  • తాత్పర్యము:  దయామయుడా! చండమారుతం మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు మా పాపాలను తుడిచిపెట్టేవాడా! వేదాల అంతరార్థమైనవాడా! శరదృతువు నాటి తామర రేకుల వంటి సుందర నయనాలు కలవాడా! మన్మథుని సైతం మించిన రూపముతో, మృదువైన చిరునవ్వుతో అలరారే ఓ గోపాలకృష్ణా! చంద్రవంశ దీపమా! సుందరమైన నెమలి పింఛాన్ని ధరించి, అహంకారాన్ని వదిలిపెట్టిన భక్తుల మనసులను దోచుకునే మోహనరూపా! నన్ను రక్షించుము.

  • విశేషములు:

    • ఉపమాన అలంకారం: 'పాపనీరదపవన' అనే పదం ద్వారా భక్తుల పాపాలను మేఘాలతోనూ, భగవంతుని కృపను గాలితోనూ పోల్చిన విధానం అద్భుతం.

    • భగవంతుని చేరుకోవడానికి 'అహంకారాన్ని వీడడం' (గతమద) అత్యంత ముఖ్యమని ఇక్కడ కవి ప్రబోధించారు.

మూడవ చరణము 

నీరజోపమ సువదన విహగ గమాఖిలనాయక మామవ

సారసోద్భవ సన్నుత శశివిధునిటిల

నీరదోపమ విలసిత కచభర ఘోరరిపుజన విదళన పటుతమ 

క్షీరసాగర సుశయన కౌస్తుభహారశోభిత శేషపురాలయ

  • ప్రతిపదార్థము:

    • నీరజ-ఉపమ సువదన = తామరపువ్వుతో పోల్చదగిన సుందర ముఖము కలవాడా!

    • విహగ-గమ = పక్షుల రాజైన గరుడుడిని వాహనముగా కలవాడా! (గరుడవాహనా!)

    • అఖిల-నాయక = సమస్త లోకాలకు ప్రభువైనవాడా!

    • సారసోద్భవ సన్నుత = పద్మము నుండి ఉద్భవించిన బ్రహ్మదేవునిచేత స్తుతించబడినవాడా!

    • శశి-విధు-నిటిల = బాలచంద్రుని (నెలవంక) వంటి చక్కని నుదురు కలవాడా!

    • నీరద-ఉపమ విలసిత కచభర = దట్టమైన నల్లని మేఘాల వంటి తలకట్టు (కురులు) కలవాడా!

    • ఘోర-రిపుజన విదళన = క్రూరులైన శత్రువులను (రాక్షసులను) సంహరించేవాడా!

    • వటు-తమ = అత్యంత సమర్థుడైన లీలా స్వరూపుడా!

    • క్షీరసాగర సుశయన = పాలసముద్రముపై శేషపానుపుపై హాయిగా శయనించేవాడా!

    • కౌస్తుభ-హార-శోభిత = కౌస్తుభమణి హారాల చేత ప్రకాశించేవాడా!

    • శేషపుర-ఆలయ = శేషపుర క్షేత్రంలో (అనంతశయన క్షేత్రం) వెలసినవాడా!

  • తాత్పర్యము: ఓ అఖిల బ్రహ్మాండ నాయకుడా! పద్మం వంటి ముఖము కలిగి, గరుడవాహనంపై ప్రయాణించే దేవా! నన్ను రక్షించుము. బ్రహ్మదేవునిచే పూజింపబడేవాడా, నెలవంక లాంటి నుదురు కలిగి, నల్లని మేఘాల వంటి దట్టమైన కురులతో శోభిల్లేవాడా! భయంకరులైన రాక్షసులను అంతమొందించేవాడా! కౌస్తుభమణి హారాల కాంతితో పాలకడలిపై శేషపానుపుపై పవళించే, శేషపుర నివాసుడైన ఓ లక్ష్మీపతీ! నన్ను కాపాడుము.

  • విశేషములు:

    • వైష్ణవ వైభవం: ఈ చరణంలో విష్ణుమూర్తి యొక్క ప్రధాన ఆభరణాలు, వాహనం (గరుడుడు), నివాసం (క్షీరసాగరం), ఆశ్రయ క్షేత్రం (శేషపురం) వర్ణించబడ్డాయి.

    • శేషపురాలయ: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు గారు తిరువనంతపురంలోని పద్మనాభస్వామిని భక్తితో కొలిచేవారు, ఇక్కడ 'శేషపుర ఆలయ' అని ఆ క్షేత్రాన్ని లేదా స్వామిని సంబోధించడం కృతికి ఒక మకుటం లాంటిది.

శ్రీ స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు గారి భూపాళ రాగ కీర్తన విశ్లేషణ దీనితో సంపూర్ణమైనది

38. గోపనందన బలరిపునుత

  38.  గోపనందన బలరిపునుత  స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు గారి  గోపనందన బలరిపునుత   కృతి కి సంబంధించిన  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం, విశేషాలతో కూడిన సమగ...