09. ఆజు నీంద మేఁ చలే

 

09. ఆజు నీంద మేఁ చలే
స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు కృత కీర్తన "ఆజు నీంద మే చలే" (రాగం: విభాస్, తాళం: చౌతాల్).  భక్తి మరియు శృంగార రసాల సమ్మేళనం.  దీనికి  తెలుగులో ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యము మరియు విశేషాలు  11 -02 -2026  ఏఐ చిత్ర సౌజన్యం 

• ---

 విభాస్ - చౌతాల్ (ధ్రుపద్)
ఆజు నీంద మేఁ చలే ఆయ ఠాఢే మోరా అంగన వ్రజరాజ నందకుమార గిరిధారీ॥"
ప్రతిపదార్థము

ఆజు (आज): ఈ రోజు / ఇప్పుడు.
నీంద మేఁ (नींद में): నిద్రావస్థలో లేదా ప్రేమ పారవశ్యంలో (Trance of love).
చలే ఆయ (चले आय): నడిచి వచ్చాడు.
ఠాఢే (ठाढ़े): నిలబడి ఉన్నాడు (Standing).
మోరా అంగన (मोरा अंगन): నా ఇంటి ప్రాంగణంలో / నా ముంగిట.
వ్రజరాజ: వ్రజ భూమికి రాజు వంటివాడు.
నందకుమార: నందమహారాజు కుమారుడు.
గిరిధారీ: గోవర్ధన గిరిని ఎత్తిన శ్రీకృష్ణుడు.

---

తాత్పర్యము
ఓ చెలీ! నేను భక్తి మరియు ప్రేమ అనే పారవశ్యంలో (లేదా నిద్రావస్థలో) ఉండగా, ఆ వ్రజరాజ కుమారుడైన శ్రీకృష్ణుడు నా ఇంటి ముంగిటకు నడిచి వచ్చి, అక్కడ నిలబడి ఉన్నాడు. గోవర్ధన గిరిని ఎత్తిన ఆ పరాక్రమవంతుడు, నందుని ముద్దుల పట్టి, స్వయంగా నా కోసం రావడం నా అదృష్టం.

---

విశేషములు

భావం: ఇక్కడ గోపిక లేదా భక్తుడు తన ఆరాధ్య దైవం తన చెంతకే వచ్చాడని మురిసిపోతున్నారు. "నీంద మేఁ" అంటే కేవలం నిద్ర అని మాత్రమే కాకుండా, బాహ్య ప్రపంచాన్ని మరచిపోయిన స్థితి (Divine trance) అని అర్థం.
ఠాఢే (Standing): స్వామి వచ్చి వెళ్ళిపోలేదు, భక్తుడి కోసం వేచి చూస్తూ అక్కడే నిలబడి ఉన్నాడని చెప్పడం ద్వారా భగవంతుడి వాత్సల్యం వ్యక్తమవుతోంది.
గిరిధారి: కొండనే ఎత్తినవాడు, నా హృదయ భారమును లేదా నా ఇంటి ముంగిట నిలబడడం ఆయనకు పెద్ద లెక్క కాదు అనే ధ్వని ఇందులో కనిపిస్తుంది.

రెండవ చరణం
కోమల కపోలని మేఁ రాజే జాకే చందన అంజన అధర లసే చిత్ర రూప ధారీ॥

---

ప్రతిపదార్థము

కోమల (कोमल): సుకుమారమైన / మెత్తని.
కపోలని మేఁ (कपोलनि में): బుగ్గలపై (Cheeks).
రాజే (राजै): ప్రకాశిస్తోంది / కనిపిస్తోంది.
జాకే (जाके): ఎవరికైతే.
చందన (चंदन): గంధపు చుక్క లేదా తిలకం (బిందీ వంటి ఎర్రని గుర్తులను కూడా ఇక్కడ సూచిస్తుంది).
అంజన (अंजन): కాటుక (Eye liner).
అధర (अधर): పెదవుల మీద (Lips).
లసే (लसे): మెరుస్తోంది / అంటి ఉంది.
చిత్ర రూప ధారీ (चित्र रूप धारी): వింతైన లేదా అద్భుతమైన రూపాన్ని ధరించినవాడు.

---

తాత్పర్యము
ఆయన సుకుమారమైన బుగ్గల మీద గంధం, తిలకం గుర్తులు ప్రకాశిస్తున్నాయి. వింత ఏమిటంటే, కళ్ళకు ఉండవలసిన కాటుక ఆయన పెదవులకు అంటి మెరుస్తోంది. ఈ అస్తవ్యస్తమైన గుర్తుల వల్ల ఆయన రూపం ఎంతో వింతగా, చిత్రంగా కనిపిస్తోంది.

---

విశేషములు

శృంగార భావం: ఈ గుర్తులు ఆయన వేరొక గోపికతో గడిపి వచ్చారని సూచిస్తున్నాయి. కళ్ళ కాటుక పెదవులకు అంటడం, బుగ్గలపై తిలకం గుర్తులు పడడం ఆయన ప్రణయ క్రీడకు సంకేతాలు.
చిత్ర రూపం: సాధారణంగా అలంకరించుకున్న రూపం కంటే, ఈ ప్రణయ చిహ్నాలతో ఉన్న రూపం ప్రియురాలికి (భక్తురాలికి) మరింత వింతైన ఆనందాన్ని, చిన్నపాటి అసూయను (ప్రణయ కలహం) కలిగిస్తోంది.
సాహిత్య సౌందర్యం: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు గారు శ్రీకృష్ణుని లీలలను ఎంతో చాకచక్యంగా ఈ చరణంలో పొందుపరిచారు.

---

మూడవ చరణం
మో సే కహే ఆవన అబ న తే రతి సాయో మైఁ తో జాగీ రహీ అబ భోర భయో ప్యారీ॥

---

ప్రతిపదార్థము

మో సే (मो से): నాతో.
కహే (कहे): చెప్పావు.
ఆవన (आवन): వస్తానని (Coming).
అబ (अब): ఇప్పుడు.
న తే రతి సాయో (न ते रति सायो): నీ ప్రేమ లేదా క్రీడకు ఇది సరైన సమయం కాదు (సమయం మించిపోయింది).
మైఁ తో (मैं तो): నేనైతే.
జాగీ రహీ (जागी रही): మేల్కొనే ఉన్నాను (Stayed awake).
భోర భయో (भोर भयो): తెల్లవారింది / ఉదయమైంది (It is dawn).
ప్యారీ (प्यारी): ఓ ప్రియుడా / ఓ చెలీ (సందర్భాన్ని బట్టి).

---

తాత్పర్యము
"నాతో వస్తానని మాట ఇచ్చావు, కానీ ఇప్పుడు వచ్చావు. నేను నీ కోసం రాత్రంతా మేల్కొనే ఉన్నాను, కానీ ఇప్పుడు తెల్లవారిపోయింది. ఓ ప్రాణనాథా! ఇప్పుడు నీ ప్రేమక్రీడకు సమయం కాదు (అంటే ఉదయం అయిపోయింది కాబట్టి ఇతరులు చూస్తారని లేదా సమయం మించిపోయిందని భావం)."

---

విశేషములు

విరహోత్కంఠిత: రాత్రంతా ప్రియుని కోసం ఎదురుచూసి, ఆయన రాక ఆలస్యమైనప్పుడు కలిగే అలక (ప్రణయ కలహం) ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
భోర భయో (ఉదయం): ఆధ్యాత్మికంగా చూస్తే, అజ్ఞానమనే చీకటి విడిపోయి జ్ఞానమనే ఉదయం కలిగే వరకు భక్తుడు మేల్కొని ఉండాలని, భగవంతుడు అప్పుడు సాక్షాత్కరిస్తాడని అంతరార్థం.
రాగ సందర్భం: ఈ కీర్తనను 'విభాస్' రాగంలో పాడతారు. ఇది ఉదయకాలపు రాగం కావడం వల్ల "భోర భయో" (తెల్లవారింది) అనే పదానికి, రాగానికి చక్కని పొంతన కుదిరింది.

---

నాలుగవ చరణం
పద్మనాభ దీనబంధు ఛోడ కైసే మోహే సఖీ గోపీనాథ సాఁవరో ఏరి బనవారీ॥

---

ప్రతిపదార్థము

పద్మనాభ (पद्मनाभ): నాభిలో పద్మము కలవాడు (శ్రీమహావిష్ణువు - స్వాతి తిరునాళ్ గారి ముద్ర).
దీనబంధు (दीनबंधु): దీనులకు చుట్టము/రక్షకుడు.
ఛోడ కైసే మోహే (छोड़ कैसे मोहे): నన్ను ఎలా వదిలి వెళ్ళగలడు? / నేను ఆయనను ఎలా వదలగలను?
సఖీ (सखी): ఓ చెలీ!
గోపీనాథ (गोपीनाथ): గోపికలకు నాథుడు.
సాఁవరో (साँवरो): నల్లనివాడు (శ్యామ సుందరుడు).
ఏరి బనవారీ (एरि बनवारी): వనమాలి (వైజయంతీ మాలను ధరించినవాడు).

---

తాత్పర్యము
"ఓ చెలీ! దీనబంధువు, నా హృదయేశ్వరుడు అయిన ఆ పద్మనాభ స్వామిని నేను ఎలా వదలగలను? ఆయన గోపికల ప్రాణనాథుడు, నల్లని మేని ఛాయ కలవాడు, సుందరమైన వనమాలను ధరించిన వనమాలి. ఆయన ఆలస్యంగా వచ్చినా, ఇతర చిహ్నాలతో వచ్చినా.. నా సర్వస్వం ఆయనే."

---

విశేషములు

శరణాగతి: ముందు చరణాల్లో ఉన్న అలక (కోపం) పోయి, చివరికి స్వామి పట్ల ఉన్న అచంచలమైన భక్తి ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది. "ఛోడ కైసే మోహే" అనే మాటలో భగవంతునికి, భక్తునికి మధ్య ఉన్న విడదీయరాని బంధం కనిపిస్తుంది.
ముద్ర: స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు తన ప్రతి కీర్తనలోనూ తన ఇష్టదైవమైన తిరువనంతపురం "పద్మనాభ" స్వామి పేరును ముద్రగా ఉపయోగిస్తారు.
బనవారీ: వనాలలో సంచరించేవాడు మరియు వనపుష్పమాలలను ధరించేవాడు అని అర్థం. ఇది కృష్ణుని బృందావన లీలలను గుర్తుచేస్తుంది.

---

సంస్కృత చరణం - 1
కుందాత్యుజ్జ్వలతావహహాసం గోవరూపమఖిలార్తినిరాసం బృందారణ్యకృతాత్మనివాసం వీతమలం తిలసూనసునాసం
ప్రతిపదార్థము

కుంద-అత్యుజ్జ్వల-తావహ-హాసం: కుంద పుష్పాల (మల్లె మొగ్గల) వలె అత్యంత తెల్లగా, ప్రకాశవంతంగా ఉండే చిరునవ్వు కలవాడు.
గోవరూపమ్-అఖిల-ఆర్తి-నిరాసం: భూమి రూపంలో ఉన్న వారి యొక్క (లేదా ఆవుల యొక్క/భక్తుల యొక్క) సమస్త దుఃఖాలను తొలగించేవాడు.
బృందారణ్య-కృతాత్మ-నివాసం: బృందావనమును తన నివాసముగా చేసుకున్నవాడు.
వీతమలం తిల-సూన-సునాసం: ఏ విధమైన దోషం లేనివాడు (నిర్మలుడు) మరియు నువ్వు పువ్వు వలె అందమైన నాసిక (ముక్కు) కలవాడు.
తాత్పర్యము
మల్లెమొగ్గల వంటి తెల్లని ప్రకాశవంతమైన చిరునవ్వుతో, లోకంలోని సమస్త బాధలను హరించేవాడు, బృందావన వాసి అయిన ఆ శ్రీకృష్ణుడు అత్యంత నిర్మలుడు. ఆయన ముక్కు నువ్వు పువ్వు వలె ఎంతో సుకుమారంగా, అందంగా ఉంది.

---

విశేషములు

ఉపమా అలంకారం: స్వామి నవ్వును కుంద పుష్పాలతో, ముక్కును తిల పుష్పంతో పోల్చడం కవిత్వంలోని సౌందర్యాన్ని పెంచింది.

క్షేత్ర మహిమ: స్వామి బృందావనంలో నివసించే 'గోపాలకృష్ణుడు' అని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.కుందాత్యుజ్జ్వలతావహహాసం గోవరూపమఖిలార్తినిరాసం బృందారణ్యకృతాత్మనివాసం వీతమలం తిలసూనసునాసం

ప్రతిపదార్థము:

కుందాత్యుజ్జ్వల తావహ హాసం: కుంద పుష్పాల (మల్లె మొగ్గల) వలె అత్యంత తెల్లగా, ప్రకాశవంతంగా ఉండే చిరునవ్వు కలవాడు.
గోవరూపమ్ అఖిల ఆర్తి నిరాసం: భూమి లేదా ఆవుల రూపంలో ఉన్న భక్తుల యొక్క సమస్త దుఃఖాలను తొలగించేవాడు.
బృందారణ్య కృతాత్మ నివాసం: బృందావనమును తన నివాసముగా చేసుకున్నవాడు.
వీతమలం: ఏ విధమైన దోషం లేనివాడు (నిర్మలుడు).
తిల సూన సునాసం: నువ్వు పువ్వు వలె అందమైన నాసిక (ముక్కు) కలవాడు.
తాత్పర్యము: మల్లెమొగ్గల వంటి తెల్లని ప్రకాశవంతమైన చిరునవ్వుతో, లోకంలోని సమస్త బాధలను హరించేవాడు, బృందావన వాసి అయిన ఆ శ్రీకృష్ణుడు అత్యంత నిర్మలుడు. ఆయన ముక్కు నువ్వు పువ్వు వలె ఎంతో సుకుమారంగా, అందంగా ఉంది.

• ---

సంస్కృత చరణం - 2

నాగారాతివరేణ్యతురంగం నారదాదిహృదయాంబుజభృంగం భోగీంద్రాద్భుతమంచమభంగం పూర్జవ భవదనిసృతగంగం

ప్రతిపదార్థము:

నాగారాతి వరేణ్య తురంగం: పాములకు శత్రువైన గరుత్మంతుడిని (నాగారాతి) వాహనంగా (తురంగం) కలిగినవాడు.
నారదాది హృదయాంబుజ భృంగం: నారదాది మహర్షుల హృదయ పద్మాల్లో విహరించే తుమ్మెద వంటివాడు.
భోగీంద్రాద్భుత మంచమ్ అభంగం: ఆదిశేషువు (భోగీంద్ర) అనే అద్భుతమైన మంచంపై పవళించినవాడు.
భవదనిసృత గంగం: ఎవరి పాదాల నుండి అయితే గంగానది ఉద్భవించిందో అట్టివాడు.
తాత్పర్యము: గరుడ వాహనుడై, నారదాది మునుల హృదయాల్లో కొలువైనవాడు, ఆదిశేషువుపై శయనించిన ఆ పద్మనాభ స్వామి పాదాల నుండే పవిత్ర గంగానది ప్రవహిస్తోంది.

• ---

విశేషములు

• భక్తి రసం: ఈ చరణాలు స్వామి యొక్క విశ్వరూపాన్ని, పవిత్రతను వర్ణిస్తూ భక్తునిలో పరవశాన్ని నింపుతాయి.
• భాష: సులభమైన పదబంధాలతో కూడిన సంస్కృతం కావడం వల్ల ఇది పాడుకోవడానికి, అర్థం చేసుకోవడానికి వీలుగా ఉంది.

సంస్కృత చరణం - 3

• స్యానందూరపురామలదీపం సారసాక్షమఖిలదురాపం భానుశశాంకదృశం వసుధావం పద్మనాభమవితార్యసుధావం

  • ప్రతిపదార్థం:

    • స్యానందూర-పుర-అమల-దీపం: తిరువనంతపురం (స్యానందూర పురం) అనే నగరానికి నిర్మలమైన జ్యోతి వంటివాడు.

    • సారసాక్షమ్-అఖిల-దురాపం: తామర రేకుల వంటి కన్నులు కలిగినవాడు మరియు సామాన్యులకు లభించనివాడు.

    • భాను-శశాంక-దృశం: సూర్యచంద్రులను తన కళ్ళగా కలిగినవాడు.

    • వసుధావం: భూమిని రక్షించేవాడు (వసుధా-అవమ్).

    • పద్మనాభమ్-అవితార్య-సుధావం: అమృతం వంటి రక్షణను ఇచ్చే పద్మనాభ స్వామి.

  • తాత్పర్యము: తిరువనంతపుర క్షేత్రాన వెలిగే నిర్మల దీపమై, పద్మనేత్రుడై, సూర్యచంద్రులనే నేత్రములుగా కలిగి, భూమిని పాలిస్తూ, భక్తులను అమృత సమానమైన కరుణతో రక్షించే పద్మనాభ స్వామికి నమస్కారాలు.

  ---

  విశేషములు: ఈ చరణాల్లో స్వాతి తిరునాళ్ మహారాజు గారు విష్ణువు యొక్క 'సగుణ' రూప వర్ణన (అలంకరణ, నివాసం) నుండి 'నిర్గుణ' రూప వైభవం (సృష్టికర్త, రక్షకుడు) వరకు ఎంతో అద్భుతంగా వర్ణించారు.