13. అలమనఘ

స్వాతి తిరునాళ్  అల మనఘ కీర్తనకు, తెలుగులో ప్రతిపదార్థం మరియు తాత్పర్యాలు  15. 02. 2026

కీర్తన వివరాలు

• రాగం: రీతిగౌళ

• తాళం: రూపకం 

• భాష: సంస్కృతం

• ప్రక్రియ: పదం

---

పల్లవి వివరణ

అల మనఘ విలంబేన హంత తవ వల్లభాం అలఘు మదనసాయక దూనాం ఆకలయాంబురుహ నయన

• ప్రతిపదార్థం:

  • అలమ్ : చాలు చాలు, ఇక చాలించు.

  •  అనఘ: పాప రహితుడా లేదా పుణ్యాత్ముడా.

  • విలంబేన: ఆలస్యం చేయుట.

  • హంత: అయ్యో! (విచారార్థకం).

  • తవ వల్లభాం: నీ ప్రియురాలు.

  • అలఘు: అపారమైన లేదా అంతులేని.

  • మదన సాయక: మన్మథుని బాణాల వల్ల.

  • దూనాం: బాధింపబడుతోంది.

  • ఆకలయ: ఓదార్చుము.

  • అంబురుహ నయన: పద్మముల వంటి కన్నులు కలవాడా.

---

• తాత్పర్యం: ఓ పద్మాక్షా! పుణ్యమూర్తీ! నీ ప్రియురాలు అంతులేని మన్మథ బాణాల తాకిడికి గురై ఎంతో బాధపడుతోంది. అయ్యో! ఆమెను చూస్తుంటే జాలి వేస్తోంది. ఇక ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయకుండా వెంటనే వెళ్లి ఆమెను ఓదార్చుము.

• విశేషం: ఈ పల్లవిలో చెలికత్తె స్వామిని 'అనఘ' (పాపము లేనివాడు) అని సంబోధిస్తూ, అటువంటి పుణ్యాత్ముడు తన ప్రియురాలిని ఇంతగా వేచి ఉండేలా చేయడం తగదని సున్నితంగా హెచ్చరిస్తోంది.

---

మొదటి చరణం

శిశిరకర కిరణాతిశీతల తలిమతలే

విశిథిలతర నిజధైర్య విలుఠతి పరమ వివశా

విశతి కదాచన గేహం విరహకృత కృశగాత్రా

నిశి నిశి విచింత్య సా త్వాం భృశమహో విలపతి బాలా

• ప్రతిపదార్థం:

  • శిశిరకర: చంద్రుని యొక్క

  • కిరణ అతిశీతల: కిరణాల వల్ల చల్లబడిన

  • తలిమతలే: పాన్పు (శయ్య) పై

  • విశిథిలతర నిజ ధైర్య: తన సహజ సిద్ధమైన ధైర్యాన్ని కోల్పోయి

  • విలుఠతి: దొర్లుతోంది (తల్లడిల్లుతోంది)

  • పరమ వివశా: పూర్తిగా వివశురాలై (నిస్సహాయురాలై)

  • గేహం విశతి: అప్పుడప్పుడు ఇంటిలోకి వస్తోంది

  • విరహ కృత కృశ గాత్రా: విరహం వల్ల శరీరం కృశించిపోయినది

  • నిశి నిశి: ప్రతి రాత్రి

  • త్వాం విచింత్య: నిన్నే తలుచుకుంటూ

  • విలపతి: ఏడుస్తోంది

• తాత్పర్యము: వెన్నెల కిరణాల వల్ల చల్లగా ఉన్న శయ్యపై ఆమె తన ధైర్యాన్ని కోల్పోయి నిస్సహాయంగా అటు ఇటు దొర్లుతోంది. విరహ తాపం వల్ల ఆమె శరీరం బాగా చిక్కిపోయింది. ప్రతి రాత్రి నీ గురించే ఆలోచిస్తూ ఆ చిన్నది ఎంతో రోదిస్తోంది.

---

రెండవ చరణం

సురభి మలయసమీర మురగవరానన-

గరళమివ కలయతి గతమానస పరితోషా

హరిణమద ఘుసృణాతిహారి లేపనాదికం

హరిణాక్షీ న దధాతి హలహల విగతకుతుకా

• ప్రతిపదార్థం:

  • సురభి మలయ సమీర: సుగంధభరితమైన మలయ మారుతం (చల్లని గాలి)

  • ఉరగవర ఆనన గరళమివ: సర్పరాజైన శేషుని నోటి నుండి వచ్చే భయంకరమైన విషం వలె

  • కలయతి: భావిస్తోంది (అనుభవిస్తోంది)

  • గత మానస పరితోషా: మనసులోని సంతోషాన్ని పూర్తిగా కోల్పోయినదై

  • హరిణమద: కస్తూరి

  • ఘుసృణ: కుంకుమ

  • అతిహారి లేపనాదికం: అధికముగా పూసుకునే పూతలు మొదలైనవి

  • హరిణాక్షీ: లేడి కన్నుల వంటి కన్నులు గల ఆ సుందరి

  • న దధాతి: ధరించడం లేదు (స్వీకరించడం లేదు)

  • హలహల విగత కుతుకా: కుతూహలాన్ని (ఆసక్తిని) కోల్పోయినదై

• తాత్పర్యం:

  మనసులో సంతోషాన్ని కోల్పోయిన ఆ చిన్నది, ఆహ్లాదాన్ని ఇచ్చే చల్లని సుగంధ గాలిని కూడా పాము నోటి నుండి వచ్చే విషంలా భావిస్తోంది. లేడి వంటి కన్నులు గల ఆ నాయిక అలంకరణల పట్ల ఆసక్తిని కోల్పోయింది. కస్తూరి, కుంకుమ వంటి లేపనాలను కూడా ఆమె ఇప్పుడు ధరించడం లేదు.

---

మూడవ చరణం

మమవచన మిహశృణు మాన్యగుణ నిలయ

రమయ తవ జీవనాయికాం రజనీనాయకవదన

సమయోయమభిగంతుం సా తవ సంగమేన

కిమపి హృది సుఖమహహ కిరతు శ్రీపద్మనాభ

• ప్రతిపదార్థం:

  • మమ వచనం ఇహ శృణు: ఇప్పుడు నా మాటలను ఆలకించుము

  • మాన్య గుణ నిలయ: గౌరవనీయమైన ఉత్తమ గుణాలకు నిలయమైనవాడా!

  • రమయ: ఆనందాన్ని ప్రసాదించుము

  • తవ జీవనాయికాం: నీ ప్రాణ ప్రియురాలికి

  • రజనీనాయక వదన: చంద్రబింబం వంటి ముఖము కలవాడా!

  • అభిగంతుం సమయోయమ్: ఆమె వద్దకు వెళ్ళడానికి ఇదే సరైన సమయం

  • సా తవ సంగమేన: ఆమె నీ కలయిక ద్వారా

  • కిమపి హృది సుఖం: వర్ణించలేని హృదయానందాన్ని

  • కిరతు: పొందుతుంది (చిందుతుంది)

  • శ్రీ పద్మనాభ: ఓ శ్రీ పద్మనాభ స్వామీ!

• తాత్పర్యం:

  సద్గుణశీలుడవైన ఓ పద్మనాభా! నా మాట వినుము. చంద్రుని వంటి ముఖం కలవాడా, నీ ప్రాణ ప్రియురాలిని సంతోషపెట్టుము. ఆమెను చేరుకోవడానికి ఇదే తగిన సమయం. నీ సాంగత్యం వల్ల ఆమె హృదయం వర్ణించలేని మహత్తరమైన ఆనందాన్ని పొందుతుంది.

---

విశేషాలు

• విరహోత్కంఠిత స్థితి: ఈ కీర్తనలో నాయిక యొక్క 'విరహోత్కంఠిత' అవస్థను కవి అద్భుతంగా చిత్రించారు. ప్రియుడు (శ్రీ పద్మనాభుడు) రాకలో ఆలస్యం చేయడం వల్ల ఆమె పడుతున్న బాధను చెలికత్తె స్వామికి వివరిస్తున్నట్లుగా ఈ పదము ఉంటుంది.

• ప్రకృతి వైరుధ్యం: విరహ తాపంలో ఉన్నవారికి సాధారణంగా ఆహ్లాదాన్నిచ్చే వస్తువులు కూడా బాధను కలిగిస్తాయని కవి వర్ణించారు:

  • చల్లని వెన్నెల కిరణాలు ఆమెకు తాపాన్ని కలిగిస్తున్నాయి.

  • సుగంధభరితమైన 'మలయ సమీరం' (చల్లగాలి) సర్పరాజైన శేషుని నోటి నుండి వచ్చే విషపు గాలిలా తోస్తోంది.

  • అలంకరణలైన కస్తూరి, కుంకుమలు 'హలహల' విషంలా అనిపిస్తున్నాయి.

• నాయిక స్థితి: విరహం కారణంగా ఆమె ధైర్యాన్ని కోల్పోయిందని, శరీరం పూర్తిగా కృశించిపోయిందని (కృశగాత్రా) పేర్కొనడం ద్వారా ఆమె వేదన యొక్క తీవ్రతను తెలియజేశారు.

• భక్తి మరియు శృంగారం: ఇది శృంగార రస ప్రధానమైన పదం అయినప్పటికీ, ఇందులో స్వామి పట్ల గల మధుర భక్తి అంతర్లీనంగా ఉంటుంది. శ్రీ పద్మనాభస్వామిని 'మాన్యగుణ నిలయ' (సద్గుణాలకు నిలయం) అని సంబోధించడం దీనికి నిదర్శనం.

• ముద్ర: స్వాతి తిరునాళ్ తన ప్రతి కీర్తనలో ఉపయోగించే 'శ్రీ పద్మనాభ' అనే అంకిత ముద్ర ఈ కీర్తన చివరి చరణంలో కనిపిస్తుంది.

• భాషా సౌందర్యం: సంస్కృత పదాలైన 'అంబురుహ నయన' (తామర కన్నుల వాడు), 'రజనీనాయక వదన' (చంద్రముఖుడు) వంటి ప్రయోగాలు కీర్తనకు చక్కని గాన యోగ్యతను, సాహిత్య గౌరవాన్ని చేకూర్చాయి.